Denizde Geçen En İyi 10 Film: Açık Denizden Unutulmaz Hikâyeler

Gloucester’dan açılan Andrea Gail’in kaptanı Billy Tyne, verimsiz geçen av sezonunu telafi etmek için ekibini daha uzak sulara götürür. Teknede çalışan balıkçılar iyi bir avla evlerine dönmeyi umarken Atlantik’te birleşen hava sistemleri olağanüstü bir fırtına yaratır. Dönüş yolculuğu, denizin giderek ağırlaşan koşulları karşısında hayatta kalma mücadelesine dönüşür.

Wolfgang Petersen, dev dalgalarla seyirciyi koltuğa çivilemeden önce limana, bara ve balıkçıların gündelik hayatına uğruyor. Bu başlangıç kıymetli: Andrea Gail’deki adamların denize çıkma nedenini bildiğimiz için her sarsıntının insani bir karşılığı var. George Clooney’nin kaptanındaki gururla Mark Wahlberg’in eve dönme arzusu birbirini tamamlıyor. Sebastian Junger’ın kitabından uyarlanan film, fırtına bastırdığında güverteyi, vinçleri ve karanlık suyu büyük bir felaket gösterisinin parçaları olarak ustalıkla kullanıyor.

Duygusal vurguların yer yer fazla yükseldiği doğru; Petersen bazı anlarda seyircinin ne hissetmesi gerektiğini gereğinden açık söylüyor. Yine de The Perfect Storm’un emekle tehlike arasındaki bağı küçümsemeyen tavrı, onu sıradan bir efekt gösterisinden daha değerli kılıyor. Denizden geçimini sağlayan insanların geri dönme isteğiyle bir kez daha açılma zorunluluğu arasında sıkışmasını, böylesine büyük ölçekli bir Hollywood filminde görmek hâlâ etkileyici.

Norveçli araştırmacı Thor Heyerdahl, Güney Amerika’dan Polinezya’ya eski çağlarda deniz yoluyla ulaşılabileceği görüşünü sınamak için 1947’de bir yolculuğa çıkar. Beş kişilik ekibiyle birlikte, geleneksel yöntemlerle hazırlanmış balsa ağacından bir sal üzerinde Pasifik’i aşmayı hedefler. Fırtınalar, köpekbalıkları ve salın dayanıklılığına ilişkin kaygılar, yolculuk ilerledikçe ekibin güvenini zorlar.

Kon-Tiki’nin güzel bir eski usul macera iştahı var. Joachim Rønning ve Espen Sandberg, salın basitliğini okyanusun devasa açıklığıyla yan yana getirerek daha ilk andan insanın ne kadar küçük kaldığını anlatıyor. Pål Sverre Hagen’in Heyerdahl yorumunda, çevresine cesaret veren kararlılıkla başkalarını tehlikeye atabilecek inat aynı yüzü paylaşıyor. Sal üzerindeki dar yaşam alanı, ekip arkadaşlarının başlangıçtaki heyecanının neden zamanla kuşkuya dönüşebildiğini anlaşılır kılıyor.

Heyerdahl’ın seferini izlemek, ortaya attığı tarihsel görüşü bilimsel bir sonuç olarak kabul etmeyi gerektirmiyor. Kon-Tiki’nin sinemasal cazibesi, bir fikri sınamak uğruna yola çıkan insanların bedensel ve duygusal bedelinde. Karakterlere biraz daha zaman ayırabilse çok daha derine inebilirdi; buna rağmen ufku büyük, macera duygusu kuvvetli bir deniz filmi. Keşif hikâyelerindeki o çocukça merakı yeniden hatırlatması bile başlı başına bir kazanım.

Çocuklarını kaybeden Rae ve John Ingram, yaşadıkları acının ardından yatlarıyla uzun bir deniz yolculuğuna çıkar. Açıkta karşılaştıkları bir tekneden kaçan Hughie adlı genç adamı yanlarına alırlar. John, yabancının anlattıklarından kuşkulanmaya başlayınca yardım amacıyla yaptıkları bu hareket, çiftin güvenliğini tehdit eden bir duruma dönüşür.

Burada tehlikeyi haber veren dev dalgalar yok; deniz ürkütücü ölçüde sakin. Phillip Noyce, Charles Williams’ın romanından uyarladığı gerilimi bu sakinliğin içine yerleştiriyor. Ufkun açık olması rahatlatmıyor, çünkü yardım çağırabileceğiniz kimse görünmüyor. Nicole Kidman, Rae’nin korkusunu ve karar alma becerisini birlikte oynarken Billy Zane’in değişken tavırları en sıradan konuşmayı bile huzursuz edebiliyor. Sam Neill’in daha ölçülü oyunculuğu da bu üç kişilik çatışmanın dengesini tamamlıyor.

Dead Calm, büyük bir oyuncu kalabalığına ya da sürekli yükselen aksiyona ihtiyaç duymayan, sert ve ekonomik bir gerilim. Özellikle Rae’yi yalnızca kurtarılmayı bekleyen bir karaktere indirgememesi filmi bugün de canlı tutuyor. Hikâyenin bazı hamleleri inandırıcılığı zorlasa da açık denizde kaçış imkânının ne kadar aldatıcı olduğunu son derece iyi kavrıyor. Hava güzelken de insanın içini daraltabilen bir deniz filmi arayanlar için güçlü bir tercih.

Hint Okyanusu’nda tek başına yol alan yaşlı bir denizci, yelkenlisinin sürüklenen bir yük konteynerine çarpmasıyla uyanır. Gövde su almaya, iletişim ve yön bulma araçları işlevlerini kaybetmeye başlar. Hasarı gidermeye çalışan adam, yaklaşan kötü hava ve azalan kaynaklarla birlikte giderek daha zor kararlar vermek zorunda kalır.

Robert Redford’un bir halatı toplamasını ya da teknenin hasarını incelemesini bu kadar dikkatle seyredeceğinizi düşünmeyebilirsiniz. J. C. Chandor tam da bunu başarıyor. Karakterin geçmişini açıklayan uzun konuşmalar yerine ellerine, yorgun yüzüne ve yaptığı işe bakıyoruz. Neredeyse konuşmasız anlatımda suyun, rüzgârın ve teknenin sesleri belirleyici. Redford da deneyimli bir adamın paniği ertelemek için işine tutunmasını, büyük oyunculuk gösterilerine başvurmadan müthiş bir açıklıkla aktarıyor.

All Is Lost’un etkisi, seyirciye sürekli yeni bir tehlike sunmasından çok, çabanın zaman içinde neye benzediğini kavramasında. Bir sorunu çözmek bütün sorunları bitirmiyor; bazen yalnızca birkaç saat kazandırıyor. Bu yalınlık, filmi parlak bir hayatta kalma gösterisinin ötesine taşıyan esas başarı. Redford’un perde üzerindeki ağırlığını böylesine çıplak bir anlatımla buluşturması, onu oyuncunun kariyerindeki en çarpıcı işlerden biri yapıyor.

Bir Amerikan nükleer denizaltısının batmasının ardından, derin denizde çalışan sivil bir sondaj ekibinden arama görevine yardım etmesi istenir. Bud Brigman ve ekibine, Bud’ın ayrı yaşadığı eşi Lindsey ile bir grup asker katılır. Kurtarma çalışmaları ilerledikçe derinlikte karşılaştıkları açıklanamayan olaylar ve ekip içindeki gerilim, görevlerini daha tehlikeli hâle getirir.

James Cameron’ın makinelere duyduğu merakla büyük duygulara olan inancı The Abyss’te harika biçimde buluşuyor. Dar koridorlar, dalış donanımları ve iletişim sistemleri, bu dünyanın nasıl çalıştığını anlamamızı sağlıyor; Ed Harris ile Mary Elizabeth Mastrantonio ise teknolojinin arasında inatçı, yıpranmış bir ilişkiyi yaşatıyor. Michael Biehn’in askerî kuşkuculuğu çatışmaya ayrı bir sertlik ekliyor. İnsan yüzünü taklit eden su oluşumu gibi görüntülerdeyse Bilim Kurgu sinemasının keşif heyecanı bütün açıklığıyla hissediliyor.

Cameron’ın duygusallığına mesafeli olanlar için The Abyss zaman zaman fazla idealist gelebilir. Ben bu cüretin filmin değerini artırdığını düşünüyorum: bilinmeyenle karşılaşmayı otomatik olarak bir yok etme yarışına çevirmeyi reddediyor. Derin deniz, korkunun yanında hayranlığın da kaynağı. Yönetmenin aksiyon becerisine zaten aşina olan seyirci, burada onun insanın daha iyi davranabileceğine ilişkin ısrarlı umuduyla da karşılaşıyor.

İkinci Dünya Savaşı sırasında bir Alman denizaltısıyla çatışan gemiden sağ kurtulan yolcular ve mürettebat, Atlantik’te bir cankurtaran sandalında buluşur. Aralarına Alman denizaltısından kurtulan bir adam da katılınca onu yanlarında tutup tutmama konusunda anlaşmazlık çıkar. Karaya ulaşmaya çalışırken azalan kaynaklar ve karşılıklı kuşkular, sandaldaki insanların birlikte hareket etmesini zorlaştırır.

Alfred Hitchcock’un koca bir filmi bir sandala sığdırabilmesi başlı başına heyecan verici, ama Lifeboat’u büyük yapan bu biçimsel meydan okumayla yetinmemesi. Tallulah Bankhead’in gazetecisi Constance, felaketin ortasında bile alışkanlıklarını ve kendine güvenini hemen terk etmiyor. John Hodiak ile Walter Slezak’ın karakterleri arasında giderek sertleşen çekişmede, kimin konuştuğu kadar kimin dinlendiği de önemli. Hitchcock, John Steinbeck’in hikâyesinden hareketle sınıf farklarını ve savaşın ahlaki sorularını sürekli değişen ittifakların içine yerleştiriyor.

Filmin savaş yıllarındaki politik yaklaşımı bugün tartışmaya açık; bütün karakterlere aynı genişlikte bir alan tanıdığını söylemek de zor. Buna rağmen Lifeboat, ortak bir tehlikenin insanları kendiliğinden ortak akla ulaştırmayacağını çok erken kavramış bir film. Açlık ve korku arttığında nezaketin, eşitliğin ve vicdanın ne kadar kolay pazarlığa açılabildiğini görmek rahatsız edici. Hitchcock’un daha gösterişli klasiklerinin yanında unutulmayı hiç hak etmiyor.

Ailesiyle Hindistan’dan Kanada’ya gitmek üzere yola çıkan Pi Patel’in bulunduğu gemi, Pasifik’te bir fırtınada batar. Pi, kendisini bir cankurtaran sandalında, Richard Parker adlı Bengal kaplanıyla birlikte bulur. Yardım beklerken su ve yiyecek bulmak, denizin koşullarına dayanmak ve vahşi hayvanla aynı alanı paylaşmanın yolunu öğrenmek zorundadır.

Ang Lee, Yann Martel’in romanını uyarlarken denizin bütün görsel imkânlarına cesaretle uzanıyor. Parlayan gece suları, ufku silen gökyüzü ve sandalın çevresindeki canlılar, Pi’nin korkusuyla merakını aynı görüntüde buluşturuyor. Suraj Sharma’nın bedensel oyunculuğu, böylesine gösterişli bir dünyada çocuğun açlığını ve yorgunluğunu unutmamızı engelliyor. Irrfan Khan’ın yetişkin Pi olarak anlatıya kattığı sakinlikse yaşananlarla yıllar sonra hatırlananlar arasında hassas bir mesafe bırakıyor.

Life of Pi’nin görsel güzelliğine hayran kalmak kolay; asıl kalıcı tarafı, insanın yaşadıklarını hangi hikâyeyle anlamlandırdığına ilişkin sorusu. Film, hayatta kalmayı yalnızca bedeni kurtarmak olarak ele almıyor; acıyla yaşamaya devam edebilmek de bu yolculuğun bir parçası. İnanç üzerine söyledikleri herkesi aynı ölçüde ikna etmeyebilir. Yine de sinemanın bir masalı hem göz kamaştırıcı hem sarsıcı kılabileceğini hatırlatan, büyük perdede karşılığını fazlasıyla bulan bir deneyim.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Alman denizaltısı U-96’nın mürettebatı, Atlantik’te göreve çıkar. Tekneye katılan genç savaş muhabiri Werner, denizaltı yaşamını ve askerlerin gündelik koşullarını yakından gözlemler. Uzun bekleyişlerin ardından gelen çatışmalar, daracık bölmelerde yaşayan adamları düşman saldırıları, teknik arızalar ve denizin basıncıyla karşı karşıya bırakır.

Bir derinlik bombasını görmeden ondan korkmak nasıl mümkün olur? Das Boot’un sesleri bu soruyu birkaç saniyede yanıtlar. Wolfgang Petersen, metal gövdenin çevresindeki tehdidi önce kulaklarımıza yerleştiriyor; sonra kamerayla dar geçitlerden geçip adamların yüzlerine yaklaşıyor. Jürgen Prochnow’un kaptanı, yorgun otoritesiyle bu sıkışmış hayatın merkezinde. Lothar-Günther Buchheim’in romanından uyarlanan filmde beklemek de çatışmak kadar yorucu; mürettebatın rahatladığı anlar, bir sonraki alarmın ağırlığını daha da artırıyor.

Das Boot’un büyüklüğü, savaşın içindeki insanları anlatırken savaşı cazip bir kahramanlık serüvenine çevirmemesinden geliyor. Görevi başarmakla hayatta kalmak arasındaki mesafe daraldıkça askerî söylemin görkemi de eriyor. Denizaltı filmlerinin hâlâ dönüp baktığı bir başyapıt bu. Daha uzun Director’s Cut, mürettebatla geçirilen zamanı genişletiyor; hangi sürümü seçerseniz seçin, denizi dışarıdan görülen bir manzara olarak hatırlamanız artık pek mümkün değil.

Napolyon Savaşları sırasında HMS Surprise’ın kaptanı Jack Aubrey, daha güçlü bir Fransız savaş gemisini yakalamakla görevlidir. İlk karşılaşmada gemisi ve mürettebatı ağır hasar alınca Aubrey, düşmanın peşini bırakmamaya karar verir. Bu takip boyunca gemi doktoru ve yakın dostu Stephen Maturin’le görev, bilimsel merak ve insanların güvenliği konusunda karşı karşıya gelir.

Peter Weir, Patrick O’Brian’ın romanlarındaki deniz yaşamını dekor diye kullanmıyor; seyirciyi vardiyaların, ameliyatların, yemeklerin ve emirlerin arasına alıyor. Russell Crowe’un Aubrey’si, insanları peşinden sürükleyecek kadar karizmatik, kendi kararına fazla güvenebilecek kadar da inatçı. Paul Bettany’nin Maturin’i onun yanında çok iyi bir karşı ağırlık. Topların gürültüsüyle iki dostun birlikte müzik yaptığı anların aynı gemide yer bulması, bu maceraya nadir rastlanan bir insani genişlik kazandırıyor.

Master and Commander, büyük bütçeli macera sinemasının sabır ve ayrıntıyla ne kadar zenginleşebileceğinin şahane bir örneği. Her sahneyi yeni bir çatışmaya bağlama telaşı yok; mürettebatı tanımak, geminin hasarını izlemek ve kaptanın kararlarını tartmak için zaman ayırıyor. Bunun karşılığında savaş başladığında riske giren hayatlar soyut kalmıyor. Denizcilik sinemasında hem gösteriyi hem gündelik hayatı böylesine ikna edici biçimde bir araya getiren filmler gerçekten az.

Amity adlı kıyı kasabasında ölümcül bir köpekbalığı saldırısının ardından polis şefi Martin Brody, plajları kapatmak ister. Turizm gelirini kaybetmek istemeyen yerel yönetim bu karara karşı çıkar. Tehdit büyüyünce Brody, deniz biyoloğu Matt Hooper ve deneyimli avcı Quint’le birlikte köpekbalığını bulmak için denize açılır.

Steven Spielberg, Peter Benchley’nin romanından uyarlanan Jaws’ta tehlikeyi göstermenin zamanlamasını kusursuz bir sezgiyle yönetiyor. Su yüzeyindeki küçük bir hareket, Brody’nin kalabalık plajı tarayan bakışı ve John Williams’ın yaklaşmayı haber veren müziği, saldırı başlamadan gerilimi yükseltiyor. Sonra film üç adamı aynı tekneye alıyor: Roy Scheider’ın tedirgin sağduyusu, Richard Dreyfuss’ın bilimsel heyecanı ve Robert Shaw’ın hırçın deneyimi. Bu üçlü arasındaki sürtüşme öylesine canlı ki köpekbalığı görünmediğinde bile maceradan kopmak mümkün değil.

Jaws’ın zirvedeki yeri, yalnızca denize girme alışkanlıklarını değiştiren şöhretinden kaynaklanmıyor. Kamusal güvenliği ekonomik çıkarın gerisine atan yöneticileri, sıradan bir adamın korkusunu ve deniz üzerindeki ölümcül takibi aynı filmde bu kadar sağlam birleştirmesi büyük başarı. Hem kusursuza yakın bir gerilim makinesi hem karakterlerini gerçekten tanıyan bir macera. Aradan geçen yıllar bazı efektleri yaşlandırdı; Spielberg’in seyirciyle kurduğu ilişkiye ise neredeyse hiç dokunamadı.