1930’ların başında Hollywood filmlerine bakınca bugün klasik Amerikan sinemasıyla pek bağdaştırmadığımız bir açıklık görülebiliyor. Kadın karakterler evlilik dışı ilişkiler yaşayabiliyor, suçlular cezalandırılmadan hikâyeden çıkabiliyor, uyuşturucu, seks işçiliği, şiddet ve ekonomik sömürü daha doğrudan anlatılabiliyordu. Birkaç yıl sonra aynı konuların çok daha dikkatli, dolaylı ve imalı biçimde ele alınması gerekecekti.
Bu değişimin merkezinde Motion Picture Production Code, daha yaygın adıyla Hays Code vardı. Code 1930’da kabul edilmişti; ancak ilk yıllarında stüdyolar kuralları büyük ölçüde esnetebiliyordu. Asıl kırılma 1934’te Production Code Administration’ın kurulması ve filmlerin vizyona girebilmek için onay belgesi almak zorunda bırakılmasıyla yaşandı. BFI bu nedenle 1930–1934 arasındaki dönemin daha doğru biçimde “Code öncesi” değil, Code’un sıkı biçimde uygulanmasından önceki dönem olarak düşünülmesi gerektiğini vurguluyor.
Hays Code yalnızca çıplaklığı ya da küfrü sınırlayan bir kurallar listesi değildi. Hollywood’un suçtan evliliğe, cinsellikten ırklararası ilişkilere kadar neyi nasıl gösterebileceğini onlarca yıl boyunca etkileyen bir sistemdi. Bu nedenle Code’un tarihini anlamak, klasik Hollywood filmlerinin neden çoğu zaman ima, bakış, kesme ve çift anlamlı diyaloglarla konuştuğunu anlamanın da yollarından biri.
Hays Code Nedir?
Hays Code, Amerikan film endüstrisinin 1930’da kabul ettiği Motion Picture Production Code için kullanılan yaygın isim. Adını dönemin Motion Picture Producers and Distributors of America başkanı Will H. Hays’ten aldı.
Will H. HaysBuradaki önemli ayrım şu: Hays Code doğrudan ABD hükümeti tarafından hazırlanmış bir sansür yasası değildi. Hollywood stüdyolarının devlet müdahalesi ve farklı eyaletlerde faaliyet gösteren sansür kurulları karşısında kendi kendilerini düzenlemek için geliştirdiği bir sistemdi. Sinema endüstrisinin amacı yalnızca ahlaki baskılara cevap vermek değil, ülkenin farklı bölgelerindeki değişken sansür uygulamalarıyla uğraşmaktan kaçınmaktı. BFI, MPPDA’nın 1922’de kurulmasını da bu devlet müdahalesi endişesinin parçası olarak değerlendiriyor.
Code’un temel fikri filmlerin seyirciyi suça, “ahlaksızlığa” veya dönemin muhafazakâr değerlerinin yanlış kabul ettiği davranışlara özendirmemesi gerektiğiydi. Bu yüzden yalnızca
Hays Code Neden Ortaya Çıktı?
1920’lerde Hollywood giderek büyürken sektör yalnızca filmleriyle değil, yıldızları çevreleyen skandallarla da gündeme geliyordu. Buna eyalet ve şehir düzeyindeki sansür kurulları ile dini ve ahlaki baskı gruplarının sinemaya yönelik eleştirileri eklenmişti. Stüdyolar açısından daha ciddi tehlike ise federal düzeyde dışarıdan bir düzenleme gelmesiydi.
Hollywood bunun yerine kendi denetim mekanizmasını kurmayı tercih etti. Will Hays 1922’de MPPDA’nın başına getirildi. Yıllar içinde stüdyoların kaçınması gereken konular üzerine çeşitli kurallar geliştirildi ve bunlar 1930’da Motion Picture Production Code altında daha kapsamlı bir çerçeveye dönüştü.
Fakat bir kuralın yazılı olması onun uygulandığı anlamına gelmiyordu. Büyük Buhran sırasında stüdyolar seyirciyi salonlara çekmek zorundaydı; suç, seks, skandal ve toplumsal çatışma da bunun güçlü araçlarıydı. BFI’ın ifadesiyle stüdyolar ilk yıllarda Code’un etrafından rahatlıkla dolaşabiliyordu.
Production Code ile Hays Code Aynı Şey mi?
Pratikte evet. Resmî adı Motion Picture Production Code olan sistem, Will Hays ile özdeşleştiği için zamanla “Hays Code” adıyla anılmaya başladı.
Ancak burada başka bir karışıklık var: Hays Code ile Production Code Administration aynı şey değil.
Hays Code kurallar bütünüdür. Production Code Administration (PCA) ise 1934’ten itibaren bu kuralları gerçekten uygulatmak için oluşturulan kurumdur. Başına Joseph Breen getirildi ve üye stüdyoların filmleri vizyona çıkmadan önce PCA onayı almak zorunda kaldı. Library of Congress’a göre 15 Temmuz 1934’ten itibaren MPPDA üyelerinin filmlerinin PCA tarafından onaylanması gerekiyordu; ilk sertifikayı John Ford’un The World Moves On filmi aldı.
İşte Hollywood tarihindeki asıl dönüm noktası da bu. 1930 Code’un yazıldığı yıl, 1934 ise Code’un dişlerinin çıktığı yıl.
Pre-Code Hollywood Nedir?
“Pre-Code Hollywood” ismi biraz yanıltıcı. Çünkü dönemin en ünlü Pre-Code filmleri aslında Code kabul edildikten sonra çekildi.
Kavram genellikle 1930 ile 1934 arasında, Production Code’un henüz etkili biçimde uygulanmadığı Hollywood dönemini anlatıyor. Bu birkaç yıl içinde stüdyolar evlilik dışı ilişkiler, seks, suç, yoksulluk, uyuşturucu, fuhuş ve kadınların cinsel özgürlüğü gibi konuları sonraki yıllara göre çok daha doğrudan ele alabildi.
Baby Face, Red-Headed Woman, The Divorcee, Design for Living ve Trouble in Paradise gibi filmlerin bugün hâlâ şaşırtıcı gelebilmesinin nedenlerinden biri bu kısa pencere. Karakterlerin davranışları sonraki klasik Hollywood filmlerinde göreceğimiz ahlaki sonuçlara her zaman bağlanmıyor.
Bu kısa dönemin sınırları ne kadar zorlayabildiğini görmek isteyenler, Sinepop’un Hays Code öncesi Hollywood’un en cesur 10 filmi seçkisine de göz atabilir.
1934’te Ne Değişti?
1933 ve 1934’e gelindiğinde Code’un kâğıt üzerinde kalmasına yönelik tepki büyüyordu. Özellikle Catholic Legion of Decency, Hollywood’un ekrandaki seks, suç ve “ahlaksızlık” anlayışına karşı örgütlü bir kampanya yürütmeye başladı. BFI, Baby Face gibi filmlerin etrafındaki tartışmaların bu baskı ortamının sembollerinden biri haline geldiğini anlatıyor.
Hollywood geri adım attı. Production Code Administration kuruldu ve başına Joseph Breen getirildi. Bundan sonra üye stüdyolar senaryolarını incelemeye sunuyor, gerekli görülen değişiklikleri yapmak zorunda kalıyor ve tamamlanan filmler onay belgesi olmadan normal dağıtım sistemine giremiyordu.
Bu mekanizma Code’u öneri olmaktan çıkarıp gerçek bir üretim kuralına dönüştürdü. Yönetmen ve senaristler artık yalnızca filmin tamamlandıktan sonra kesilmesinden korkmuyordu; daha senaryo aşamasında neyi çekmelerine izin verileceğini hesaba katmak zorundaydılar.
Hays Code Neleri Yasaklıyordu?
Code’un sınırları bugünden bakıldığında oldukça genişti. Yalnızca açık cinsellik ya da çıplaklık hedef alınmıyordu. Küfür, uyuşturucu kullanımı, bazı suç yöntemlerinin ayrıntılı gösterimi, “cinsel sapkınlık” olarak tanımlanan davranışlar, din adamlarının alaya alınması ve ırklararası romantik ilişkiler gibi pek çok konu açıkça veya dolaylı biçimde kısıtlanıyordu. BFI’ın aktardığı erken kurallarda homoseksüellik dönemin diliyle yasak alanlardan biri olarak görülüyor; “miscegenation”, yani siyah ve beyaz karakterler arasındaki cinsel/romantik ilişki de yasaklar arasında bulunuyordu.
Ama Code’un en önemli etkisi tek tek yasaklardan daha genişti. Temel ilkelerinden biri, seyircinin suç veya “günah” tarafına sempati duymasının önlenmesiydi. Bu nedenle bir gangster filmi suçluyu ne kadar çekici gösterirse göstersin hikâyenin sonunda onun davranışlarının bedelini ödemesi beklenebiliyordu. BFI’ın 1930’ların gangster sineması üzerine çalışması Code’un bu mantığını özellikle vurguluyor.
Böylece sansür yalnızca “bu sahneyi gösteremezsin” demiyordu. Hikâyenin ahlaki matematiğine de müdahale ediyordu.
Hays Code Cinselliği ve Kadın Karakterleri Nasıl Değiştirdi?
Pre-Code döneminin en çarpıcı taraflarından biri kadın karakterlerin sonraki yıllara göre daha geniş bir davranış alanına sahip olmasıydı. Baby Face’de Barbara Stanwyck’in canlandırdığı Lily Powers erkekleri ve iş dünyasının güç ilişkilerini kendi lehine kullanabiliyor; Red-Headed Woman’ın Lil Andrews’ı evlilik ve sadakat beklentilerini açıkça hiçe sayabiliyordu.
1934 sonrası Hollywood’da cinsel davranış tamamen ortadan kalkmadı. Fakat artık çok daha sık biçimde ima yoluyla anlatılması, evlilik çerçevesine sokulması veya hikâye içinde ahlaki bir sonuçla dengelenmesi gerekiyordu.
Bu da klasik Hollywood’un karakteristik anlatım yöntemlerinden birini güçlendirdi: söylenemeyeni ima etmek. Bir kapının kapanması, kesilen bir sahne, çift anlamlı bir replik ya da iki karakter arasındaki bakış bazen Code’un izin vermediği şeyi seyirciye anlatmanın yolu olabiliyordu.
Suçlular Neden Artık Cezasız Kalamıyordu?
1930’ların başında gangster filmleri Amerikan sinemasının en büyük fenomenlerinden biriydi. Little Caesar, The Public Enemy ve Scarface gibi filmler suç dünyasını yalnızca dışarıdan göstermiyor; seyirciyi gangsterlerin yükselişinin içine sokuyordu.
Sorun, suçluların karizmatik görünmesiydi. Production Code’un temel yaklaşımı ise izleyicinin suçun tarafında konumlanmaması gerektiğini söylüyordu. 1934 sonrası gangster filmi kaybolmadı; ancak suçun sonucunun daha açık biçimde gösterilmesi, gangsterin başarı hikâyesinin ahlaki bir uyarıya dönüşmesi giderek önem kazandı.
Bu kural polisiye ve suç sinemasının yıllarca tekrar edeceği bir yapıyı da güçlendirdi: karakter suç dünyasında yükselebilir, seyirci onu takip edebilir, hatta ona hayranlık duyabilir; fakat hikâye sonunda düzenin tamamen yenilmiş görünmesine izin vermek çok daha zordu.
Hollywood Hays Code’u Nasıl Aştı?
Sansür yaratıcılığı yalnızca azaltmadı; yönetmen ve senaristleri daha dolaylı anlatım yöntemleri geliştirmeye de zorladı.
Ernst Lubitsch gibi yönetmenlerin filmlerindeki cinsel imalar, Billy Wilder’ın diyalogları ya da Alfred Hitchcock’un görsel şakaları çoğu zaman doğrudan gösterilemeyen bir fikri seyircinin tamamlamasına dayanıyordu. Filmler kelimenin açık anlamından çok, seyircinin ne anlayacağını hesaplamaya başladı.
Bu durum Hays Code’u savunmak anlamına gelmiyor. Code gerçek konuların ekrandan silinmesine, LGBTQ+ karakterlerin açık biçimde temsil edilememesine, ırklararası ilişkilerin yasaklanmasına ve yetişkin meselelerinin yıllarca dar bir ahlaki çerçevede anlatılmasına yol açtı. Ancak sinemacılar bu sınırlar içinde çalışırken ima, alt metin ve görsel çağrışımı güçlü anlatım araçlarına dönüştürdüler.
Bu yüzden klasik Hollywood’daki pek çok sahne bugünün seyircisine ilk bakışta “masum” görünebilir. Dönemin kurallarını bildiğinizde ise o bakışın, cümlenin ya da kesmenin neden orada olduğunu daha kolay okumaya başlarsınız.
Hays Code Ne Zaman Çökmeye Başladı?
Code 1934’ten sonra Hollywood üzerinde güçlü bir denetim kurdu; fakat bu düzen sonsuza kadar sürmedi.
1950’lerde Amerikan toplumunun değişmesi, televizyonun yükselişi, yabancı filmlerin daha yetişkin konuları Amerikan seyircisine taşıması ve bazı yapımcıların Code’a doğrudan meydan okuması sistemi giderek zorladı. Library of Congress, The Moon Is Blue ve The Man with the Golden Arm gibi filmleri Code’un sınırlarına yönelik önemli meydan okumalar arasında gösteriyor.
1960’lara gelindiğinde eski kurallar çağın sinemasıyla giderek daha fazla çatışıyordu. MPAA başkanı Jack Valenti döneminde sistemin artık işlemediği kabul edildi. MPA’nın kendi tarihçesine göre Who’s Afraid of Virginia Woolf? üzerindeki tartışmalar ve Michelangelo Antonioni’nin Blowup filminin Code onayı almadan gösterime girmesi, eski sistemin sürdürülemez hale geldiğini gösteren önemli olaylardandı.
Hays Code’un Yerine Ne Geldi?
1 Kasım 1968’de Hollywood’un eski onay sistemi yerine yeni bir film derecelendirme sistemi yürürlüğe girdi. İlk kategoriler G, M, R ve X idi. Daha sonra sistem değişerek bugün kullanılan G, PG, PG-13, R ve NC-17 yapısına dönüştü.
Aradaki fark temel bir yaklaşım değişikliğiydi. Production Code bir filme kabaca “bunu gösteremezsin” diyordu. Yeni derecelendirme sistemi ise içeriği yasaklamak yerine seyirciye, özellikle ebeveynlere, filmin hangi yaş grubu için uygun olabileceği konusunda bilgi vermeyi amaçlıyordu. MPA bugün de sistemin temel işlevini bu şekilde tanımlıyor.
Bu değişiklikle Hollywood’da yetişkinlere yönelik filmlerin hareket alanı büyük ölçüde genişledi. 1960’ların sonlarından itibaren Amerikan sinemasında görülen cinsellik, şiddet, dil ve ahlaki belirsizlikteki büyük dönüşümü Hays Code’un sona ermesinden ayrı düşünmek zor.
Pre-Code ve Hays Code Dönemi Arasındaki Fark Nedir?
En kısa haliyle fark şu:
Pre-Code döneminde Hollywood aynı kurallara sahipti ama onları daha kolay aşabiliyordu. 1934 sonrasında ise aynı tür içerikler gerçek bir onay mekanizmasına takılmaya başladı.
Bu nedenle ayrımı yalnızca “1930 öncesi / 1930 sonrası” şeklinde yapmak yanlış. BFI ve Library of Congress’ın da özellikle vurguladığı gibi tarihsel kırılma 1934’te Code’un etkili biçimde uygulanmaya başlamasıdır.
Pre-Code filmlerini bugün ilginç yapan da yalnızca daha fazla cinsellik veya şiddet içermeleri değil. Birkaç yıl içinde Hollywood’un hangi davranışları gösterebildiğinin, hangi karakterlerin hikâye sonunda kazanabildiğinin ve hangi konular hakkında açıkça konuşabildiğinin ne kadar hızlı değiştiğini gözler önüne sermeleri.
Hays Code’u Anlamak İçin 6 Film
Baby Face (1933)
Pre-Code döneminin kadın cinselliği ve ekonomik güç ilişkileri konusunda ne kadar ileri gidebildiğini görmek için en açık örneklerden biri. Lily Powers’ın hikâyesi birkaç yıl sonra aynı rahatlıkla kurulamayacak türden bir ahlaki alan açıyor.
Scarface (1932)
Gangster sinemasının Code çevresindeki tartışmalarını görmek için güçlü bir örnek. Suçlunun ne kadar karizmatik ve güçlü gösterilebileceği meselesi, Code’un suç konusunda neden bu kadar hassas olduğunun anlaşılmasını kolaylaştırıyor.
It Happened One Night (1934)
Code’un sertleştiği geçiş döneminden bir film. Birlikte seyahat eden evli olmayan kadın ve erkeğin arasına asılan ünlü “Walls of Jericho” battaniyesi, Hollywood’un cinselliği doğrudan göstermek yerine nasıl ima edebileceğinin eğlenceli örneklerinden biri haline geldi.
The Maltese Falcon (1941)
Code sonrası klasik Hollywood’un suç, arzu ve ahlaki belirsizliği nasıl daha kontrollü bir anlatı içinde kurduğunu görmek için iyi bir örnek. Aynı zamanda film noir’a doğru ilerleyen anlatı dünyasını anlamak için de işlevsel.
The Man with the Golden Arm (1955)
Uyuşturucu bağımlılığını doğrudan ele alması, filmin Code ile yaşadığı çatışmanın merkezindeydi. 1950’lerde Production Code’un değişen Amerikan sineması karşısında neden zorlanmaya başladığını gösteriyor.
Some Like It Hot (1959)
Billy Wilder’ın komedisi cinsiyet, arzu ve kimlik üzerinden Code’un sınırlarını tekrar tekrar zorladı. Filmin başarısı, Hollywood’un eski ahlak sisteminin seyircinin değişen beklentileri karşısında ne kadar geride kaldığını gösteren işaretlerden biriydi.
Hays Code Bugün Neden Hâlâ Önemli?
Hays Code 1968’de sona erdi ama etkisi klasik Hollywood’un büyük bölümünün içine işlemiş durumda. 1930’lardan 1960’lara uzanan filmlerde karakterlerin nasıl konuştuğu, cinselliğin nasıl ima edildiği, suçluların neden belirli sonlara ulaştığı veya bazı ilişkilerin neden ekranda hiç açıkça tanımlanmadığı yalnızca dönemin estetik tercihleri değildi.
Code’u bildiğinizde eski Hollywood filmlerindeki bazı tuhaflıklar daha anlaşılır hale geliyor. Bir karakterin cinsel yöneliminin neden yalnızca ima edildiğini, evli olmayan iki kişinin neden aynı yatağa giremediğini ya da bir suçlunun hikâyenin sonunda neden mutlaka kaybetmesi gerektiğini başka gözle okumaya başlıyorsunuz.
Belki de Hays Code’un sinema tarihinde bıraktığı en büyük iz tam burada. Yasakladığı şeyler kadar, sinemacıların söyleyemedikleri şeyleri nasıl söylemeye çalıştıkları da klasik Hollywood’un dilini şekillendirdi.