Bazı filmlerin kaderini ilk vizyon haftası değil, aylar hatta yıllar boyunca aynı saatte aynı salona gelen küçük bir seyirci topluluğu belirledi. 1970’lerin başında New York’taki Elgin Theatre gece yarısı El Topo göstermeye başladığında büyük bir reklam kampanyası yoktu. Film ağızdan ağıza yayıldı, yaklaşık 600 kişilik salon dolmaya başladı ve düzenli gece yarısı gösterimleri yeni bir seyir alışkanlığının merkezine dönüştü. Modern midnight movie kültürünün asıl kırılma noktalarından biri burada ortaya çıktı.
Ardından model başka filmlere ve başka salonlara yayıldı. Pink Flamingos New York’taki Elgin’de 50 hafta oynarken Los Angeles’taki Nuart Theatre’da yıllarca gösterildi; The Harder They Come Elgin’de Ekim 1974’ten salonun Mart 1977’de kapanmasına kadar devam etti. David Lynch’in Eraserhead’i ise Nuart’ta haftada bir gece yaklaşık dört yıl boyunca gösterildi. Artık mesele filmi bir kez izlemek değil, aynı filme tekrar gitmek ve gece yarısı salonunda kendine benzeyen seyircilerle karşılaşmaktı.
The Rocky Horror Picture Show bu ilişkiyi başka bir seviyeye taşıdı. Film ilk gösterimlerinde beklenen karşılığı bulamadıktan sonra Nisan 1976’da Greenwich Village’daki Waverly Theatre’da gece yarısı programına alındı. Seyirciler karakterler gibi giyinmeye, repliklere cevap vermeye ve sonunda filmi yalnızca izlenen değil, birlikte oynanan bir ritüele dönüştürmeye başladı. Bugün gece yarısı filmleri denildiğinde Rocky Horror’ın hâlâ ilk akla gelen yapımlardan biri olmasının nedeni filmin kendisi kadar o salonda oluşan gösterim kültürü.
Bu listedeki filmlerin hepsi aynı yoldan kültleşmedi. Reefer Madness 1930’ların uyuşturucu karşıtı propaganda filmi olarak çekilmişken 1970’lerde yeni bir seyirci tarafından komedi gibi yeniden keşfedildi; Freaks ilk gösterimindeki dışlanmadan onlarca yıl sonra repertuvar salonlarında geri döndü. Harold and Maude ise klasik midnight circuit’in tam merkezinde olmaktan çok film kulüpleri, repertuvar gösterimleri ve tekrar izleyen seyirciler sayesinde yavaş yavaş büyüdü.
Midnight movie kavramının nasıl ortaya çıktığını ve gece yarısı seanslarının neden ayrı bir kültüre dönüştüğünü daha ayrıntılı anlattığımız rehber de bu listenin tarihsel arka planını tamamlıyor:
Buradaki 10 filmi yalnızca bugün “kült” kabul edildikleri için değil, kült sinema tarihlerini salonlar ve tekrar gösterimler üzerinden kurdukları için bir araya getirdik. Çünkü bazı filmleri kült yapan yalnızca perdedeki görüntüler değil; gecenin yarısında o görüntüleri izlemek için tekrar tekrar aynı koltuğa dönen insanlardı.
10 Harold and Maude (1971)
Ölüme takıntılı, varlıklı genç Harold boş zamanını cenazelere katılarak ve annesini dehşete düşüren sahte intiharlar düzenleyerek geçirir. Bir cenazede kendisinden onlarca yaş büyük Maude ile tanışması, ölüm üzerine kurduğu hayatı ters yönde değiştirmeye başlar. Maude'un merakı, özgürlüğü ve hayata duyduğu iştah Harold'ın dünyaya bakışını yavaş yavaş dönüştürür.
Harold and Maude bu listenin diğer filmleri kadar doğrudan Elgin-Waverly midnight circuit'iyle özdeşleşmiş bir yapım değil. İlk gösteriminde ticari karşılık bulamadıktan sonra film kulüpleri, üniversite gösterimleri ve repertuvar salonlarında tekrar tekrar oynayarak kendine seyirci oluşturdu; Paramount'un 1970'ler boyunca filmi yeniden dolaşıma sokması da bu ikinci hayatı büyüttü. Bud Cort ile Ruth Gordon'ın ölüm ve yaşlılık üzerine kurulan tuhaf ilişkisi, tekrar izlemeye açık bir karşı-kültür filmi olarak genç seyircide özellikle güçlü karşılık buldu.
Bu nedenle Harold and Maude'u klasik bir midnight movie örneği diye zorlamak yerine, gece yarısı kültürüyle aynı repertuvar ekosisteminde büyüyen bir sınır vakası olarak görmek daha doğru. İlk vizyonda başarısız olup daha sonra salon salon dolaşarak kimliğini değiştiren filmlerin kültleşme biçimini çok iyi temsil ediyor.
9 Freaks (1932)
Gezici bir sirkte çalışan cüce sanatçı Hans, trapez sanatçısı Cleopatra'ya âşık olur. Cleopatra onun mirasından haberdar olduğunda Hans'la evlenmeyi planlar fakat asıl amacı servetini ele geçirmektir. Sirkteki diğer göstericiler onun niyetini fark ettiğinde hikâye giderek daha karanlık bir intikam öyküsüne dönüşür.
Freaks'ın kült statüsü 1932'deki ilk gösteriminden gelmedi; tam tersine film sert tepkiler aldı, kesildi ve Birleşik Krallık'ta uzun süre yasaklandı. 1960'larda yeniden gösterilmeye başlaması, 1962 Venedik Film Festivali'ndeki sunumu ve ardından repertuvar ile geç saat programlarına girmesi filmin başka bir kuşak tarafından yeniden değerlendirilmesini sağladı. Counterculture seyircisi, MGM'nin bir dönem sakıncalı gördüğü filmi tam da dışarıda bıraktığı insanlar ve normallik fikri nedeniyle sahiplendi.
Freaks, midnight kültürünün yalnız yeni underground yapımları değil, sinema tarihinin reddedilmiş filmlerini de geri çağırabildiğini gösteriyor. Film 1970'lerin gece programlarında dolaşırken artık bir stüdyo felaketi olarak değil, ana akım sinemanın rahatsız olduğu sınırları yıllar önce zorlamış garip bir klasik olarak okunuyordu.
8 Reefer Madness (1936)
Bir okul müdürü, velileri marihuananın gençler için oluşturduğu tehlikeler konusunda uyarmak için korkunç sonuçlarla biten bir hikâye anlatır. Masum gençler uyuşturucu kullanan bir grubun çevresine girdikçe film onları suç, delilik ve ölümle sonuçlanan giderek abartılı olaylara sürükler. Yapım başlangıçta uyuşturucu karşıtı ciddi bir uyarı filmi olarak tasarlanmıştı.
1930'larda propaganda amacıyla çekilen Reefer Madness'ın ikinci hayatı 1970'lerin seyircisinin filmi tam tersinden okumaya başlamasıyla doğdu. NORML kurucusu Keith Stroup bir kopya bulup filmi 1972'de New York'taki bağış gösterimlerinde kullandı; ardından New Line'dan Robert Shaye filmi gece yarısı devresine taşıdı. Genç seyirciler filmin marihuana karşıtı korkutma taktiklerini ciddiye almak yerine aşırılığına gülüyor, propaganda tonunu camp eğlencesine dönüştürüyordu.
Reefer Madness bu listenin en açık yeniden anlamlandırma örneği. Film değişmedi; seyirci değişti. Gece yarısı salonları, ciddi olması amaçlanan bir propaganda yapımını ironik biçimde izlenen bir kült komediye çevirdi ve midnight movie kültürünün eski filmlere yeni anlamlar verebilme gücünü gösterdi.
7 The Holy Mountain (1973)
İsa'yı andıran isimsiz bir hırsız, tuhaf bir simyacıyla karşılaştıktan sonra maddi dünyadan uzaklaşmaya yönelik mistik bir yolculuğa çıkar. Güneş sisteminin gezegenlerini temsil eden güçlü kişiler de ona katılır ve grup ölümsüzlüğün sırrına ulaşmak için kutsal bir dağa doğru ilerler. Film dini imgeleri, tüketim kültürünü ve okült sembolleri yoğun bir görsel akış içinde birbirine karıştırır.
The Holy Mountain'ın midnight geçmişi El Topo'nun yarattığı seyirciyi doğrudan devam ettirdi. Jodorowsky'nin ikinci büyük kült filmi New York'taki Waverly Theatre'da 16 ay boyunca gösterildi; psychedelic görüntüler, dini provokasyonlar ve anlatıdan çok deneyime yaslanan yapısı geç saat seyircisine olağan bir vizyon filminden çok törensel bir gösterim sunuyordu. El Topo sayesinde oluşan beklenti, Jodorowsky adını başlı başına midnight circuit için bir çekim noktasına çevirmişti.
The Holy Mountain'ın kült statüsünü yalnız filmin tuhaflığıyla açıklamak eksik kalır. Onu aynı salonda aylar boyunca oynatan alternatif dağıtım sistemi, bu görüntüleri tekrar tekrar görmek isteyen seyirciyi bir araya getirdi. Jodorowsky'nin midnight sinemadaki yerini tek filmlik bir tesadüften gerçek bir damara dönüştüren yapım buydu.
6 Night of the Living Dead (1968)
Barbra ve kardeşi Johnny bir mezarlığı ziyaret ederken açıklanamayan bir saldırıyla karşılaşır. Yakındaki bir çiftlik evine sığınan Barbra, burada Ben ve başka hayatta kalanlarla birlikte dışarıda giderek çoğalan ölülerden korunmaya çalışır. Evin içindeki anlaşmazlıklar da dışarıdaki kuşatma kadar tehlikeli hâle gelir.
Night of the Living Dead, El Topo'dan önce çekildiği için modern midnight-only modelin kurucu filmi değil; fakat geç saat gösterimlerinin bağımsız korku sinemasını nasıl büyütebildiğinin temel örneklerinden biri oldu. İlk dağıtımından sonra repertuvar ve midnight programlarında uzun süre dolaşması, düşük bütçeli siyah-beyaz filmin yeni kuşaklarla sürekli buluşmasını sağladı. Criterion'ın da tanımladığı gibi, film bir midnight hit'ten büyük bir kült ve ticari başarıya dönüştü.
Romero'nun filmi gece yarısı gösterimlerinin yalnız deneysel ya da camp filmlere ait olmadığını gösterdi. Bağımsız korkunun da aynı tekrar izleme kültüründe yaşayabileceğini kanıtladı ve sonraki onlarca yılın zombi sinemasına yayılacak etkisini salonlarda büyüttü.
5 The Harder They Come (1972)
Jamaika kırsalından Kingston'a gelen Ivanhoe Martin, şarkıcı olma hayaliyle müzik sektörüne girmeye çalışır. Plak şirketlerinin sömürücü düzeniyle karşılaşınca para kazanmak için başka yollara yönelir ve giderek kanun kaçağı hâline gelir. Jimmy Cliff'in başrolünü üstlendiği film, reggae müziğini Jamaika'nın sınıfsal gerçekliğiyle birlikte taşır.
Film ABD'deki ilk gösterimlerinde büyük ticari başarı yakalamadı. Dönüm noktası Elgin Theatre'daki bir pazar denemesiydi: gösterimin beklenenden güçlü karşılık bulması üzerine film midnight programına geçirildi. Ekim 1974'ten Elgin'in Mart 1977'de kapanmasına kadar gösterilmeye devam etti; bu, salon tarihinin en uzun soluklu gece yarısı koşularından biri oldu. Reggae meraklıları, Jamaika diasporası ve alternatif sinema izleyicisi aynı gösterimlerde kesişti.
The Harder They Come'un midnight başarısı bu kültürün yalnız Amerikan underground sinemasından ibaret olmadığını gösteriyor. Gece yarısı dağıtımı, ana akım ABD salonlarında sınırlı şansı olan Jamaika yapımı bir filmi yıllarca erişilebilir tuttu; soundtrack'in yayılmasıyla birlikte film de reggae'nin uluslararası kültürel dolaşımının parçasına dönüştü.
4 Pink Flamingos (1972)
Divine, 'dünyanın en iğrenç insanı' unvanıyla yaşamaktan gurur duyan bir yeraltı ünlüsüdür. Connie ve Raymond Marble bu ünvanı ondan almak isteyince iki taraf arasında giderek daha saldırgan ve bilinçli biçimde zevksizleşen bir rekabet başlar. John Waters filmi toplumun iyi zevk, ahlak ve saygınlık anlayışına doğrudan saldıran bir kara komediye dönüştürür.
Pink Flamingos'un hayatını değiştiren salon yine Elgin'di. John Waters'ın filmi Manhattan'da gece yarısı programına girdikten sonra burada yaklaşık 50 hafta, New Yorker Theatre'da 45 hafta gösterildi; Los Angeles'taki Nuart Theatre'daki gösterimleri ise yıllarca sürdü. Underground basın ve ağızdan ağıza yayılan ün, Divine'ı ana akımın dışında kendi yıldız sistemine sahip bir camp ikonuna dönüştürdü.
Bu film için midnight gösterimi yalnız uygun bir saat değildi. Gündüz programında yabancı duracak kadar provokatif bir yapım, gece yarısında onu özellikle arayan seyirciyle karşılaştı. Pink Flamingos'un kültleşmesi, alternatif salonların kötü zevki bile topluluk kimliğine dönüştürebildiğinin en belirgin örneklerinden.
3 Eraserhead (1977)
Henry Spencer, endüstriyel bir boşlukta yaşayan içine kapanık genç bir adamdır. Eski sevgilisi Mary'nin hamile kaldığını öğrendiğinde onun ailesinin evine gider ve kısa süre sonra ikisi birlikte insan bebeğine pek benzemeyen bir çocuğun bakımını üstlenir. Henry'nin gündelik hayatı gittikçe rüya, korku ve gerçeklik arasındaki ayrımın silindiği kapalı bir dünyaya dönüşür.
Eraserhead ilk gösteriminde geniş bir ticari rota bulamadı ama midnight circuit tam ona göre bir hayat sundu. Los Angeles'taki Nuart Theatre filmi haftada bir gece yaklaşık dört yıl boyunca oynattı; Lynch'in anlattığına göre film düzenli olarak 17 şehirde gösteriliyordu. New York'taki Waverly'de Suzan Pitt'in kısa filmi Asparagus ile kurduğu midnight double bill de yaklaşık iki yıl sürdü. Bu tekrarlar, filmin tuhaf ses dünyasını ve açıklamaya direnen görüntülerini sadık bir gece seyircisinin ortak keşfine dönüştürdü.
Eraserhead'in bugün David Lynch'in başlangıç noktası olarak görülmesi kolay; fakat bu itibar bir gecede oluşmadı. Filmi ayakta tutan şey haftalar değil yıllar süren geç saat gösterimleriydi. Arthouse sinema ile midnight kültürünün birbirine en temiz biçimde değdiği örneklerden biri.
2 The Rocky Horror Picture Show (1975)
Yeni nişanlanan Brad ile Janet'ın otomobili yağmurlu bir gecede bozulunca yardım aramak için yakındaki bir şatoya giderler. Burada Dr. Frank-N-Furter ve sıra dışı misafirleriyle karşılaşır, kendilerini bilim kurgu, rock müzik ve cinsel özgürlükle dolu tuhaf bir gecenin içinde bulurlar. Şatoda düzenlenen gösterinin merkezinde Frank-N-Furter'ın yarattığı Rocky vardır.
Filmin ilk klasik vizyonu beklenen sonucu vermeyince Fox çalışanları Bill Quigley ve Tom Deegan onu başka bir seyirciye ulaştırmayı denedi. Nisan 1976'da Greenwich Village'daki Waverly Theatre'da gece yarısı gösterimleri başladığında salon zamanla kendi kurallarını üretmeye başladı: seyirciler kostüm giydi, repliklere cevap verdi, sahneleri salonun önünde canlandırdı ve gösteriye nesnelerle katıldı. Sal Piro gibi düzenli seyirciler çevresinde gelişen bu ritüeller filmi tekrar izlenmekten çok tekrar yaşanan bir etkinliğe dönüştürdü.
Rocky Horror bugün midnight movie tarihinin simgesi çünkü seyirci-film ilişkisini değiştirdi. Perdedeki yapım sabit kaldı ama salondaki performans her gece yeniden üretildi. Kült statü burada yalnız sadık hayranlık değil, filmin etrafında yıllarca sürdürülebilen canlı bir topluluk anlamına geliyor.
1 El Topo (1970)
Siyahlar içindeki silahşör El Topo, küçük oğluyla çölde yolculuk ederken katledilmiş bir köye rastlar. Bir kadınla tanıştıktan sonra çölün dört büyük silah ustasını yenmeye girişir; fakat bu arayış zamanla western düellosundan mistik ve dini bir yolculuğa dönüşür. Jodorowsky filmi Hristiyan ikonografisi, Zen düşüncesi, şiddet ve sürreal görüntülerle parçalı bir anlatı içinde kurar.
El Topo'nun sinema tarihindeki yeri hikâyesinden ayrı düşünülemeyecek kadar salonla bağlantılı. Ben Barenholtz filmi 1970 sonlarında New York Chelsea'deki Elgin Theatre'da gece yarısı göstermeye başladı. Reklam çok sınırlıydı ama ağızdan ağıza yayılan ilgi yaklaşık 600 kişilik salonu doldurdu; gösterimler yedi gece boyunca gece yarısında aylarca devam etti. John Lennon ve Yoko Ono'nun filmi desteklemesi de ününü büyüttü. Bu başarı, dağıtımcıların gece yarısını ticari olarak başka türlü şans bulamayacak filmler için ayrı bir dolaşım hattı olarak görmeye başlamasında belirleyici oldu.
El Topo'dan önce de gece yarısı film gösterimleri vardı; bu nedenle ona 'gece yarısında gösterilen ilk film' demek doğru değil. Onu kurucu yapan şey, uzun süreli midnight-only gösterimin bağımsız ve karşı-kültür filmleri için tekrarlanabilir bir modele dönüşmesine yardım etmesi. Modern **midnight movie** fenomeninin başlangıç noktası olarak ilk sırada durmasının nedeni tam olarak bu.
