Bugün “midnight movie” dendiğinde akla The Rocky Horror Picture Show, Eraserhead ya da El Topo gibi kült filmler geliyor. Ancak kavram yalnızca tuhaf, düşük bütçeli veya aykırı filmleri tanımlamıyor. Midnight movie’nin asıl hikâyesi filmin kendisinden çok, nerede, ne zaman ve nasıl izlendiğiyle ilgili.
Özellikle 1970’lerde ABD’de bazı sinemalar, ana akım gösterim düzeninin dışında kalan filmleri gece yarısı seanslarında göstermeye başladı. Reklam bütçeleri küçük, dağıtımları sınırlı olan bu yapımlar bazen aylarca, hatta yıllarca aynı salonda tekrar tekrar oynadı. Filmlerin ünü gazete ilanlarından çok izleyicilerin birbirine anlatmasıyla yayıldı.
Böylece gece yarısı seansı yalnızca geç saatte yapılan bir gösterim olmaktan çıktı. Belirli filmlerin aynı seyirciler tarafından tekrar tekrar izlendiği, salonun kendi topluluğunu oluşturduğu ve kimi zaman seyircinin filmin parçasına dönüştüğü ayrı bir sinema kültürü doğdu.
Midnight Movie Nedir?
Midnight movie, en basit anlamıyla gece yarısı seanslarında gösterilerek kendine özel bir seyirci kitlesi oluşturan filmler için kullanılan bir tanım. Ancak bir filmin saat 00.00’da gösterilmesi tek başına onu midnight movie yapmaz. Kavram, tekrar gösterimler, kulaktan kulağa yayılan ün ve filmin etrafında oluşan sadık seyirci topluluğuyla birlikte anlam kazanıyor.
Bu filmlerin belirli bir türü de yok. Korku, bilimkurgu, deneysel sinema, müzikal, kara komedi, exploitation ya da avangart yapımlar aynı gece yarısı programında kendilerine yer bulabiliyor. Ortak noktaları çoğu zaman ana akım sinemanın alışılmış seyirci beklentilerine kolayca uymamaları.
Bu nedenle midnight movie’yi bir film türünden çok bir gösterim ve izleme kültürü olarak düşünmek daha doğru. Bir western ya da korku filmi hikâyesine ve biçimine göre sınıflandırılabilirken midnight movie tanımı, filmin seyirciyle kurduğu ilişkiyi de içine alıyor.
Midnight Movie Kültürü Nasıl Doğdu?
Gece geç saatlerde sıra dışı filmler gösterme fikri 1970’lerde sıfırdan ortaya çıkmadı. Yeraltı sineması, deneysel gösterimler ve alternatif sinema salonları daha önce de ana akım dışında programlar hazırlıyordu. Ancak bugün bildiğimiz modern midnight movie kültürünün dönüm noktalarından biri New York’taki Elgin Theater oldu.
Salonun işletmecisi Ben Barenholtz, 1970’in sonunda Alejandro Jodorowsky’nin El Topo filmini gece yarısı göstermeye başladı. Başlangıçta alışılmadık görünen bu karar kısa sürede işe yaradı. Criterion’ın aktardığına göre film çok az reklamla, büyük ölçüde kulaktan kulağa yayılarak Elgin’in yaklaşık 600 kişilik salonunu doldurmaya başladı. Daha sonra Pink Flamingos ve The Harder They Come gibi filmler de benzer biçimde uzun gece yarısı gösterimleri yaptı. 1970’lerin ortalarında model başka şehirlere yayılmıştı.
Burada önemli olan yalnızca filmlerin farklı olması değildi. Gece yarısı saati, ana programın dışında ayrı bir alan yaratıyordu. Normal gösterimlerde kendisine yer bulamayacak bir film aynı salonda haftalar boyunca gösterilebiliyor, seyircisini yavaş yavaş bulabiliyordu.
El Topo: Gece Yarısı Fenomenini Başlatan Film
Alejandro Jodorowsky’nin El Topo’su western görüntülerini sürrealizm, din, şiddet ve mistisizmle karıştıran, kolay sınıflandırılamayan bir filmdi. Geleneksel dağıtım sistemi içinde geniş bir seyirciye ulaşması pek mümkün görünmüyordu. Gece yarısı seansları ise filmin tam olarak ihtiyaç duyduğu ortamı sağladı.
El Topo’nun Elgin Theater’daki gösterimleri düzenli bir seyirci oluşturmaya başladığında film bir gecede hit olmadı. Ünü zamanla büyüdü. İnsanlar filmi birbirlerine öneriyor, gece yarısı gösterimine gitmek de filmin kendisi kadar deneyimin parçası haline geliyordu. Criterion, bu gösterimlerin modern Amerikan midnight movie fenomeninin başlangıç noktalarından biri olduğunu belirtiyor.
Bu model önemliydi çünkü küçük filmlerin başarı ölçüsünü değiştirdi. Bir yapım yüzlerce salonda aynı anda açılmak zorunda değildi; tek bir salonda doğru seyirciyle buluşarak aylarca yaşamaya devam edebilirdi.
Neden Özellikle Gece Yarısı?
Midnight movie kültürünün gece yarısına yerleşmesi tesadüf değildi. Salonların ana seansları bittikten sonra kullanılabilecek boş bir zaman dilimi vardı ve bu saat, ticari açıdan riskli filmlere alan açıyordu. Aynı zamanda gece yarısı gösterimleri normal sinema deneyiminden biraz ayrılıyordu; seyirci oraya yalnızca bir film izlemeye değil, belirli bir çevrenin parçası olmaya geliyordu.
Bu ortam özellikle gençler, öğrenciler, karşı-kültür çevreleri ve ana akım sinemada kendisini temsil edilmiş hissetmeyen topluluklar için önemli hale geldi. BFI, 1970’lerin bazı midnight movie gösterimlerinin queer ve karşı-kültür toplulukları için de güçlü sosyal alanlar oluşturduğunu vurguluyor.
Dolayısıyla “midnight” sözcüğü yalnızca saati göstermiyordu. Filmin normal dağıtım düzeninin dışında olduğunu, seyircisinin de normal bir gösterimden farklı bir deneyim bekleyebileceğini işaret eden bir kimliğe dönüşmüştü.
Pink Flamingos: Kötü Zevk de Bir Seyirci Bulabilir
John Waters’ın Pink Flamingos filmi midnight movie kültürünün neden yalnızca deneysel sinemadan ibaret olmadığını çok iyi gösteriyor. Film, iyi zevk, ahlak ve toplumsal kabul edilebilirlik konusunda neredeyse bilinçli biçimde sınırları zorlayan bir yapımdı. Ana akım bir sinema programında dezavantaj sayılabilecek bu özellikler, gece yarısı seyircisi için filmin cazibesine dönüştü.
MoMA’nın aktardığına göre Pink Flamingos, El Topo’nun başarısının ardından Elgin Theater’daki büyük midnight hitlerden biri oldu ve bir yıldan uzun süre gösterildi. Bu gösterimler hem filmin hem de John Waters’ın ününü büyüttü.
Midnight movie burada yalnızca “kimsenin göstermek istemediği filmi kurtaran” bir sistem değildi. Filmin aykırılığını doğrudan kimliğinin parçasına çeviriyordu. Normal seyircinin uzak duracağı şey, başka bir seyirci grubunun özellikle aradığı şeye dönüşebiliyordu.
Rocky Horror Picture Show: Seyirci Filmin Parçasına Dönüşüyor
Midnight movie kültürünün en sıra dışı aşaması The Rocky Horror Picture Show ile ortaya çıktı. Film 1975’te ilk gösterimlerinde beklenen ticari başarıyı yakalayamadı. Ancak 1976’da New York’taki Waverly Theatre’da gece yarısı gösterilmeye başlanmasıyla bambaşka bir hayat kazandı.
Bir süre sonra seyirciler filmi yalnızca izlememeye başladı. Karakterler gibi giyinenler geldi, perde önünde sahneleri canlandıranlar ortaya çıktı, filmin diyaloglarına salondan cevaplar verildi ve belirli anlarda kullanılan nesneler gösterimin parçası oldu. Aynı filmi defalarca izlemiş bir seyirci için artık ekrandaki film tek başına eserin tamamı değildi; salonda yaşanan performans da deneyimin parçasıydı.
Library of Congress’ın Rocky Horror’ı “ultimate midnight movie” olarak tanımlaması boşuna değil. Film, seyircinin sessizce oturup filmi izlediği geleneksel salon ilişkisini tersine çevirdi ve midnight movie kültürünün topluluk tarafını en görünür hale getiren örnek oldu.
Eraserhead: Başarısız Gösterimden Yıllarca Süren Gece Yarısı Seanslarına
David Lynch’in Eraserhead’i midnight movie sisteminin bir filmi nasıl yavaş yavaş keşfedilebilir hale getirdiğinin en iyi örneklerinden biri. İlk festival gösterimleri filme hemen büyük bir başarı getirmedi. Lynch’in Criterion’a anlattığına göre filmin erken gösterimlerinden bazıları oldukça zayıf tepkiler aldı.
Ancak film gece yarısı devresine girdiğinde durum değişti. Küçük ama sadık bir seyirci oluştu ve film kulaktan kulağa yayıldı. Lynch, Los Angeles’taki Nuart Theatre’da Eraserhead’in haftada yalnızca bir gece gösterilmesine rağmen dört yıl boyunca programda kaldığını anlatıyor. Criterion da filmin midnight movie devresindeki uzun ömrünün onu 1970’lerin Amerikan bağımsız sinemasının simgelerinden birine dönüştürdüğünü belirtiyor.
Bu, midnight movie kültürünün belki de en önemli özelliğini gösteriyor: bazı filmlerin seyircisini bulmak için açılış hafta sonundan çok daha fazla zamana ihtiyacı vardır. Eraserhead için gece yarısı seansları yalnızca bir gösterim biçimi değil, filmin ününü inşa eden uzun bir ikinci hayat oldu.
Midnight Movie ile Kült Film Aynı Şey mi?
Birbirlerine çok yakın olmalarına rağmen aynı şey değiller. Kült film, zaman içinde kendisine sıra dışı derecede bağlı, çoğu zaman filmi tekrar tekrar izleyen bir seyirci kitlesi oluşturan yapımları anlatmak için kullanılan daha geniş bir kavram. Bu statü filmin türünden çok seyircinin filme verdiği tepkiyle oluşuyor.
Midnight movie ise daha belirli bir tarihsel gösterim kültürüyle bağlantılı. El Topo, Pink Flamingos, Rocky Horror ve Eraserhead hem midnight movie hem kült film olarak görülebilir. Ama The Big Lebowski, Blade Runner ya da Showgirls gibi güçlü kült takipleri oluşan filmlerin kült statüsünü açıklamak için gece yarısı devresine ihtiyaç yok. BFI’ın kült sinema çalışmalarında da midnight movie, kült sinemanın tamamı değil, onun önemli damarlarından biri olarak ele alınıyor.
En basit ayrımla: kült film bir seyirci ilişkisini, midnight movie ise bunun tarihsel olarak geliştiği belirli gösterim biçimlerinden birini anlatır.
Midnight Movie Kültürü Neden Geriledi?
1970’lerde midnight movie’nin gücü, filmi başka yerde bulmanın zor olmasına dayanıyordu. Bir filmi görmek istiyorsanız belirli bir sinemaya, belirli bir saatte gitmeniz gerekiyordu. Ev videosu, kablolu televizyon ve daha sonra dijital dağıtım geliştikçe bu ayrıcalık yavaş yavaş ortadan kalktı.
Aynı dönemde şehir merkezlerindeki bağımsız ve repertuvar salonlarının azalması, alışveriş merkezlerindeki multiplex modelinin büyümesi de bu kültürü etkiledi. Jonathan Rosenbaum daha 1980’de Rocky Horror kültürünü değerlendirirken kablolu televizyonun, video teknolojilerinin ve kent merkezindeki sinemaların gerilemesinin kolektif sinema deneyimini değiştirdiğine dikkat çekiyordu.
Ama midnight movie tamamen ortadan kaybolmadı. Repertuvar sinemaları, festivaller ve özel gösterimler hâlâ gece yarısı programları düzenliyor. Bugün fark şu: seyirci filmi evinde kolayca bulabiliyor; sinemaya gitmesinin nedeni çoğu zaman filmi ilk kez görmek değil, onu başkalarıyla birlikte belirli bir ortamda yeniden yaşamak.
Midnight Movie Kültürünü Anlamak İçin 5 Temel Film
El Topo (1970)
Modern midnight movie fenomeninin başlangıç noktalarından biri. Jodorowsky’nin western, mistisizm ve sürrealizmi birbirine karıştırdığı film, Elgin Theater’daki gece yarısı gösterimleri sayesinde kulaktan kulağa yayıldı.
Pink Flamingos (1972)
John Waters’ın kötü zevki bilinçli biçimde estetiğe dönüştürdüğü film, midnight movie’nin provokasyon ve karşı-kültür tarafını temsil ediyor. Elgin’de bir yıldan uzun süren gösterimleri Waters’ın kült yönetmen kimliğinin oluşmasında önemli rol oynadı.
The Harder They Come (1972)
Perry Henzell’ın filmi midnight movie kültürünün yalnızca korku ve sürrealizmden oluşmadığını gösteriyor. Criterion’ın aktardığına göre film Elgin’de Ekim 1974’ten salonun Mart 1977’de kapanmasına kadar gösterilmeye devam etti.
The Rocky Horror Picture Show (1975)
Seyircinin filmi tekrar tekrar izlemesinin ötesine geçip gösterimin aktif parçasına dönüştüğü örnek. Kostümler, perde önü performansları ve seyircinin filmin diyaloglarına verdiği cevaplar, midnight movie deneyimini adeta canlı bir gösteriye çevirdi.
Eraserhead (1977)
David Lynch’in ilk uzun metrajı, gece yarısı gösterimlerinin zor bir filmin seyircisini yıllar içinde nasıl oluşturabileceğini gösteriyor. İlk tepkileri sınırlı olan film, uzun süre devam eden midnight gösterimleri sayesinde modern kült sinemanın temel filmlerinden birine dönüştü.
Midnight Movie İzlemek Neden Farklı Bir Deneyimdi?
Bir midnight movie’yi evde izlemekle, gece yarısı aynı filmi daha önce defalarca görmüş insanlarla dolu bir salonda izlemek aynı şey değildi. Bu kültürün kalıcı tarafı da burada yatıyor. Filmin kendisi kadar, filmi kimlerle ve hangi koşullarda izlediğiniz önemliydi.
Rocky Horror bunun en uç örneği olsa da mantık diğer midnight filmlerinde de görülüyor. Aynı insanlar tekrar geliyor, belirli sahneleri bekliyor, filmin etrafında ortak bir dil oluşuyordu. Başarısız ya da fazla tuhaf bulunarak normal dağıtımda kaybolabilecek filmler, bu küçük topluluklar sayesinde yıllarca yaşamaya devam edebiliyordu.
Bu yüzden midnight movie tarihini yalnızca El Topo, Pink Flamingos veya Eraserhead gibi filmlerin tarihi olarak okumak eksik kalır. Aynı zamanda salonların, programcıların ve seyircilerin bazı filmleri kendi çabalarıyla hayatta tuttuğu bir sinema kültürünün tarihidir. Bugün bir filmi saniyeler içinde bulabildiğimiz dijital ortamda gece yarısı seanslarının eski işlevi azalmış olabilir; ama kült filmlerin etrafında topluluk kurma fikri hâlâ yaşamaya devam ediyor.