Kasım 1925’te Amerikan Motion Picture Magazine dergisinde dikkat çekici bir başlık yayımlandı: “Why Are There No Women Directors?” Türkçesiyle, “Neden Hiç Kadın Yönetmen Yok?”
Sorunun kendisi bile şaşırtıcıydı. Çünkü bundan yalnızca birkaç yıl önce Hollywood kadın yönetmenleri açısından oldukça farklı bir yerdi. Kadınlar yalnızca kamera karşısında oyunculuk yapmıyor; film yönetiyor, senaryo yazıyor, yapım şirketleri kuruyor ve stüdyoların işleyişinde önemli sorumluluklar üstleniyordu.
Peki 1925’e gelindiğinde neden böyle bir soru sorulabiliyordu?
Bu sorunun cevabı, yalnızca birkaç unutulmuş yönetmenin hikâyesinde saklı değil. Sinemanın küçük yapım şirketlerinden devasa stüdyolara uzanan dönüşümünde, mesleklerin nasıl yeniden tanımlandığında ve sinema tarihinin kimleri hatırlamayı tercih ettiğinde aranmalı.
1925’te bir sinema dergisi neden kadın yönetmenleri sorguluyordu?
Florence Osborne imzasıyla yayımlanan “Why Are There No Women Directors?” başlıklı yazı, Motion Picture Magazine dergisinin Kasım 1925 sayısında, beşinci sayfada yer alıyordu.
Yazının bibliyografik kaydı, Anne Morey’nin 1998 tarihli erken Hollywood’da senaryo yazarlığının toplumsal cinsiyetle ilişkisini inceleyen akademik çalışmasında bulunuyor.
Burada dikkatli olmak gerekiyor. Dergi yazısının başlığını ve yayımlandığı tarihi doğrulayabiliyoruz; ancak özgün metnin tamamını incelemeden Osborne’un hangi gerekçeleri öne sürdüğünü veya kimlerle görüştüğünü söylemek doğru olmaz.
Yine de başlığın kendisi, araştırılmaya değer tarihsel bir çelişki taşıyor.
2024 yılında Humanities dergisinde yayımlanan sessiz sinemanın kadın öncüleri üzerine araştırma, 1925’te hiç kadın yönetmen bulunmadığı düşüncesinin yanlış olduğunu belirtiyor. Çalışma, söz konusu dergi yazısının sonraki akademik tartışmalarda da tekrarlandığına dikkat çekiyor.
Dolayısıyla elimizde iki ayrı soru var: 1925’te kadın yönetmenlerin sektördeki varlığı ne ölçüde azalmıştı? Ve bu azalma, onların daha önce yaptığı işlerin unutulmasına nasıl katkıda bulundu?
Bu ayrım önemli. Çünkü kadın yönetmenlerin çalışma olanaklarının daralmasıyla sinema tarihinden bütünüyle silinmiş olmaları aynı şey değil.
Alice Guy-Blaché: Bir kadın kendi film şirketini kurabiliyordu
Hollywood’un kadın yönetmenler açısından nasıl değiştiğini anlamak için Alice Guy-Blaché’nin kariyerine bakmak gerekiyor.
Guy-Blaché, sinemanın ilk yıllarında Fransa’daki Gaumont şirketinde çalışmaya başladı. Film yapımının henüz yerleşmiş kuralları bulunmadığı bir dönemde yönetmenlik, yapımcılık ve üretim organizasyonunda görev aldı.
Daha sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne taşındı ve 1910 yılında Solax Film Company’nin kuruluşunda öncü rol üstlendi.
ABD Kongre Kütüphanesi’nin Alice Guy-Blaché üzerine yayımladığı tarihsel araştırma, onun Solax’taki başkanlık görevini, yönetmenliğini ve şirketin üretim faaliyetlerini dönemin gazete belgeleriyle anlatıyor.
1912’de Fort Lee, New Jersey’de yeni bir stüdyo tesisinin kurulması, bu girişimin ne kadar ciddi bir üretim organizasyonuna dönüştüğünü gösteriyordu.
Burada Guy-Blaché’yi yalnızca “ilk kadın yönetmen” unvanıyla anmak, yaptığı işin önemli bir bölümünü gözden kaçırmak olur.
Onun kariyeri, kadınların sinemanın başlangıcında yalnızca davet edilmiş birkaç istisna olmadığını kanıtlıyor. Guy-Blaché, kendi filmlerinin üretimi üzerinde yetki sahibi olabilen, şirket kurabilen ve sinema endüstrisinin gelişimine doğrudan katılabilen bir isimdi.
Elbette erken sinema kadınlar için eşit fırsatlara sahip bir çalışma ortamı değildi. Ancak sektör henüz belirli meslekleri katı biçimde tanımlamadığından, farklı görevleri bir arada üstlenebilen girişimciler için bazı olanaklar mevcuttu.
Bu olanaklar, endüstri büyüdükçe aynı biçimde devam etmeyecekti.
Lois Weber: Hollywood’un en önemli yönetmenlerinden biriydi
Alice Guy-Blaché’nin ardından Lois Weber’in kariyeri de erken sinemanın kadın yönetmenler hakkındaki alışılmış anlatısını sorgulamamızı sağlıyor.
Weber, 1910’lu yıllarda Hollywood’un dikkat çeken yönetmenlerinden biriydi. Toplumsal meseleleri ele alan filmler çekiyor; senaryo, yönetmenlik ve yapım süreçlerinde belirleyici roller üstleniyordu.
1915 tarihli Hypocrites, onun en çok tartışılan yapımlarından biri oldu. 1916’da çektiği Shoes ise yoksulluk içinde yaşayan genç bir mağaza çalışanının hikâyesini anlatıyordu.
Bu iki film, Weber’in sinemayı yalnızca eğlence aracı olarak görmediğini ortaya koyuyor. Özellikle kadınların ekonomik koşulları, toplumsal ahlak ve bireysel tercihler üzerine düşünmeye önem veriyordu.
ABD Ulusal Beşeri Bilimler Vakfı’nın Lois Weber’in kariyerini ele aldığı araştırma, yönetmenin hem dönemin önde gelen isimlerinden biri olduğunu hem de kendi yapım stüdyosunu işlettiğini anlatıyor.
Weber’in filmleri her bakımdan bugünün ilerici düşünceleriyle örtüşmüyordu. Örneğin Where Are My Children? (1916), doğum kontrolü ve kürtaj tartışmalarını öjenik düşüncelerle iç içe ele alıyordu. Yönetmenin tarihsel önemini kabul etmek, eserlerinin tartışmalı yönlerini görmezden gelmeyi gerektirmiyor.
Weber’i ilginç kılan da yalnızca kadın olduğu için büyük başarı elde etmesi değil. Sinemanın biçimsel imkânlarını kullanarak çağının tartışmalarına müdahale etmeye çalışması.
Shoes filminde yoksul genç kadının aşınmış ayakkabılarıyla karşılaşmamız, toplumsal eşitsizliğin gündelik bir nesne üzerinden anlatılmasına örnek oluşturuyor.
Bugün Shoes hakkında bilgi edinmek ve restore edilmiş versiyonunu tanımak da mümkün. EYE Filmmuseum’un film kaydı, Weber’in yapımının restorasyonunu ve sinema tarihindeki yerini belgeliyor.
Weber’in kariyeri, 1925’te kadın yönetmenleri yok sayan bir sorunun neden eksik olduğunu anlamak açısından güçlü bir karşı örnek.
Universal’da 11 kadın yönetmen ve en az 170 film
Hollywood’un erken döneminde kadın yönetmenlerin varlığını yalnızca birkaç ünlü isimle açıklamak da yeterli değil.
Sinema tarihçisi Mark Garrett Cooper’ın Universal Women: Filmmaking and Institutional Change in Early Hollywood başlıklı araştırması çok daha kapsamlı bir tablo ortaya koyuyor.
Cooper’a göre Universal, 1912 ile 1919 yılları arasında 11 kadın yönetmene en az 170 film için yönetmenlik kredisi verdi.
Bu sayı, erken sinemada kadınların yönetmenlik yapmasının tekil bir istisna olmadığını gösteriyor.
Üstelik Cooper’ın araştırdığı yönetmenler arasında bugün genel sinema tarihi anlatılarında çok sık karşılaşmadığımız Ruth Ann Baldwin, Cleo Madison, Ruth Stonehouse ve Ida May Park gibi isimler bulunuyor.
University of Illinois Press’in yayımladığı Universal Women araştırması, Universal’ın önce kadın yönetmenleri destekleyip tanıttığını, daha sonra bu politikasını tersine çevirdiğini ortaya koyuyor.
Burada özellikle üzerinde durulması gereken ayrıntı, aynı kurumun farklı dönemlerde birbirine zıt politikalar uygulayabilmesi.
Universal’ın bir süre kadın yönetmenlerle yoğun biçimde çalışmış olması, sektörün kadınlara karşı tüm engellerden arınmış olduğu anlamına gelmez. Sonraki dönemde bu yönetmenlerin olanaklarının daralması da tek başına bütün Hollywood’u açıklamaz.
Fakat aynı stüdyonun kısa sayılabilecek bir zaman aralığında geçirdiği değişim, kadın yönetmenlerin konumunu belirleyen etkenlerin yalnızca bireysel yetenek veya tercihler olmadığını gösteriyor.
Yönetmenlik yapabilecek kadınlar bir anda ortadan kaybolmamıştı. Onları işe alan ve destekleyen kurumların kararları değişmişti.
Stüdyo sistemi büyürken kadınların alanı neden daraldı?
1920’lere gelindiğinde Amerikan film endüstrisi, sinemanın ilk yıllarındaki üretim yapısından giderek uzaklaşıyordu.
Filmler daha büyük bütçelerle hazırlanıyor, şirketler birleşiyor, dağıtım ağları genişliyor ve üretim süreçleri daha merkezi biçimde yönetiliyordu.
Bu değişim, yönetmenlik mesleğinin konumunu da etkiledi.
İşin farklı aşamalarını bir arada yürüten küçük yapım ekiplerinin yerini, görevlerin daha keskin biçimde ayrıldığı ve kararların daha büyük kurumsal yapılarda alındığı bir sistem almaya başladı.
Tarihçi Karen Ward Mahar’ın 1896–1928 yılları arasında kadın sinemacıların yükselişini ve gerileyişini incelediği araştırması, bu dönüşümü toplumsal cinsiyet üzerinden değerlendiriyor.
Mahar’ın çalışmasına göre kadınlar sektörün erken döneminde yönetmenlik, yapımcılık, senaryo yazarlığı ve kurgu gibi farklı alanlarda etkiliydi. Ancak 1925’e gelindiğinde senaryo yazarlığı dışındaki birçok alandaki varlıkları ciddi biçimde azalmıştı.
Bu süreçte yönetmenlik giderek erkeklerle özdeşleştirilen bir otorite konumuna dönüşüyordu.
Yine de değişimi yalnızca “stüdyolar büyüdü, kadınlar dışlandı” şeklinde tek cümleye indirmek yeterli olmaz. Şirketlerin iş yapma biçimleri, sermaye ihtiyacı, mesleki hiyerarşiler ve kadınlara ilişkin toplumsal beklentiler birbirini etkileyen unsurlardı.
Önemli olan şu: Sinema endüstrisi geliştikçe herkes aynı fırsatlardan yararlanmadı.
1925 yılında gerçekten hiç kadın yönetmen yok muydu?
Hayır. Bu, tarihsel olarak savunulabilecek bir iddia değil.
2024 tarihli Social Changes in America: The Silent Cinema Frontier and Women Pioneers araştırması, 1925 yılında kadın yönetmen bulunmadığı yönündeki yaygın düşünceyi açıkça sorguluyor.
Çalışma, May Tully’nin 1925 tarihli That Old Gang of Mine filmi üzerinden kadın yönetmenlerin o yıl tamamen ortadan kaybolmadığını gösteren kanıtları ele alıyor.
Burada dönemin koşullarını iki açıdan düşünmek gerekiyor.
İlk olarak, kadın yönetmenlerin sayısındaki ciddi azalmayı inkâr edemeyiz. Daha önce şirket kuran, önemli yapımları yöneten veya düzenli üretim yapan kadınların önemli bir bölümü, 1920’lerin ortasında aynı olanaklara sahip değildi.
İkinci olarak, bu gerçekliği “hiç kadın yönetmen yoktu” şeklinde anlatmak, zaten azalan görünürlüklerini tarihsel kayıtlarda daha da zayıflatabilir.
1925 tarihli dergi başlığının bugün taşıdığı önem tam da burada.
Bir dönemdeki eşitsizliği anlatmak için kullanılan soru, dikkatli incelenmediğinde geçmişte gerçekten var olmuş kadın yönetmenlerin yokluğuna ilişkin yanlış bir düşünceyi besleyebilir.
Peki sinema tarihi neden bazı isimleri hatırlamadı?
Bir yönetmenin unutulmasıyla hiç film çekmemiş olması arasında büyük fark var.
Sessiz sinema döneminden kalan filmlerin önemli bir bölümü kayboldu. Filmler eksik kredilerle dolaşıma girdi, yapım kayıtları dağınık kaldı ve sonraki sinema tarihi anlatıları belirli yönetmenlerin eserleri etrafında şekillendi.
Bu koşullarda bazı isimlerin kariyerlerini yeniden kurmak oldukça zorlaştı.
BFI’nin erken dönem kadın sinemacılar üzerine hazırladığı rehber, kadın yönetmenlerin tarihsel kayıtlarda istisnai figürler gibi sunulmasına neden olan “azlık miti”ne dikkat çekiyor.
Yine de geçmişin bütünüyle unutulduğunu söylemek fazla kesin olur. Bazı kadın yönetmenler kendi dönemlerinde çok iyi tanınıyordu. Sorun, bu tanınırlığın sonraki kuşaklara aynı ölçüde aktarılmamasıydı.
Lois Weber’in kendi dönemindeki başarıları buna örnek. Filmleri geniş biçimde tartışılırken, bugün adı aynı dönemin bazı erkek yönetmenleri kadar sık anılmıyor.
Alice Guy-Blaché’nin kariyeri de benzer biçimde, erken sinema tarihinin kimler üzerinden anlatıldığını sorgulamamızı sağlıyor.
Burada arşiv çalışmasının değeri ortaya çıkıyor. Bir filmin doğru yönetmene atfedilmesi, eksik üretim kayıtlarının bulunması veya eski dergilerdeki haberlerin yeniden incelenmesi, sinema tarihine ilişkin yerleşmiş anlatıları değiştirebiliyor.
Sinepop’un film arşivleri ve kayıp filmler üzerine hazırladığı yazı da sinema mirasının korunmasının neden yalnızca eski görüntüleri saklamakla sınırlı olmadığını ele alıyor.
Eski dergiler geçmiş hakkında ne anlatır, neyi gizler?
Motion Picture Magazine dergisinde 1925’te yayımlanan soruya döndüğümüzde, araştırmanın başındaki çelişki artık daha anlaşılır hale geliyor.
Derginin başlığı, kadın yönetmenlerin sinema endüstrisindeki konumunun sorgulandığı bir döneme ait.
Ancak o başlık, 1910’larda kadınların yaptığı çalışmaları tek başına açıklayamaz. Alice Guy-Blaché’nin şirketi, Lois Weber’in yönetmenliği veya Universal’ın kadın yönetmenlere verdiği işler, daha geniş bir tarihsel tablo sunuyor.
Eski dergiler yalnızca geçmişte ne yaşandığını belgeleyen kaynaklar değildir. Aynı zamanda kendi dönemlerinin kabullerini, önyargılarını ve hangi konuları tartışmaya değer gördüklerini de yansıtır.
Bu yüzden yüz yıllık bir dergideki soruyu bugünün tarihsel bilgisiyle karşılaştırmak önemlidir.
Bir arşiv belgesini değerli kılan, söylediği her şeyin doğru olması değil; kendi dönemini anlamamız için bize somut bir iz bırakmasıdır.
1925’te sorulan “Neden hiç kadın yönetmen yok?” sorusuna bugün verilebilecek cevap, bir isim listesiyle bitmiyor.
Kadın yönetmenler vardı. Bazıları başarı kazandı, bazıları şirket kurdu, bazıları uzun metrajlı filmler çekti. Ardından endüstrinin değişmesiyle birçok kapı daraldı ve sonraki sinema tarihi anlatılarında bu isimlerin bir bölümü geri planda kaldı.
Asıl araştırılması gereken, kadınların sinemada hiç yer bulamamış olması değil.
Bir zamanlar yer bulabildikleri alanların nasıl daraldığı ve bu geçmişin neden yeterince hatırlanmadığı.