Siyah deri eldivenler, yüzü görünmeyen bir katil, kesici bir silah ve yanlış hatırlanan bir cinayet anı… Giallo sineması bugün en kolay bu imgelerle tanınıyor. Fakat türü yalnızca maskeli katiller ve kanlı cinayetler üzerinden tarif etmek, onu slasher sinemasının İtalyan versiyonuna indirgemek olur.
Giallo’nun merkezinde çoğu zaman çözülmesi gereken bir cinayet var. Katilin kimliği kadar, olayın nasıl görüldüğü ve hatırlandığı da önem taşıyor. Bir tanık kritik bir ayrıntıyı yanlış yorumlayabiliyor, amatör bir araştırmacı soruşturmanın içine çekilebiliyor ve geçmişte yaşanan bir olay yeni cinayetlerin kapısını açabiliyor. Bütün bunlara stilize şiddet, güçlü renk kullanımı, erotizm ve zaman zaman gerçeklik duygusunu bozan bir görsel dünya eşlik ediyor.
Ortaya çıkan şey tam anlamıyla polisiye de değil, klasik korku da değil. Giallo, ikisinin arasında kendine ait oldukça tuhaf ve kolay tanınan bir alan kuruyor.
Giallo Nedir?
“Giallo” İtalyancada “sarı” anlamına geliyor. Kelimenin sinemayla ilişkisi ise doğrudan filmlerden başlamıyor.
İtalya’da polisiye ve gizem romanları uzun süre sarı kapaklarla yayımlandığı için “giallo” kelimesi zamanla suç ve cinayet hikâyeleriyle özdeşleşiyor. Bu nedenle İtalya’da un giallo denildiğinde yalnızca bugün uluslararası sinema çevrelerinde Giallo olarak tanımladığımız filmler anlaşılmıyor; kelime daha genel anlamda polisiye veya cinayet gizemi için de kullanılabiliyor.
İtalya dışındaki sinema kültüründe ise Giallo daha özel bir anlam kazanmış durumda: özellikle 1960’larda ortaya çıkıp 1970’lerde zirveye ulaşan, polisiye gizemi stilize şiddet ve korku unsurlarıyla birleştiren İtalyan filmleri.
Giallo filmlerinde çoğu kez bir seri katil, çözülmemiş cinayetler ve soruşturmaya istemeden karışan sıradan bir karakter bulunuyor. Bunun yanında siyah eldivenler, ustura veya bıçaklar, sıra dışı kamera açıları, yoğun renkler ve cinayetleri neredeyse ayrı birer gösteriye dönüştüren sahneler türün en tanınan görüntülerini oluşturuyor.
Yine de kesin bir kontrol listesi çıkarmak kolay değil. Her Giallo filminde siyah eldivenli bir katil bulunmadığı gibi her kanlı İtalyan gerilimi de Giallo sayılmıyor. Türün sınırları başından beri oldukça geçirgen.
Giallo Adı Nereden Geliyor?
Kelimenin hikâyesi 1920’lerin sonlarına kadar uzanıyor.
İtalyan yayınevi Mondadori, polisiye ve gizem romanlarını dikkat çekici sarı kapaklarla yayımlamaya başladığında renk zamanla türün kendisiyle özdeşleşti. Edgar Wallace ve Agatha Christie gibi yazarların eserlerinin de bulunduğu bu popüler yayın geleneği, “giallo” kelimesinin İtalya’da polisiye hikâyeler için kullanılmasının önünü açtı.
Sinema bu mirası yalnızca isim olarak devralmadı. Erken Giallo filmlerinin çoğu da polisiye romanların temel sorusunu koruyor:
Katil kim?
Fakat sinema devreye girdiğinde bu klasik cinayet bilmecesi çok daha gösterişli bir biçim kazanıyor. Cinayetlerin nasıl çekildiği, katilin nasıl gizlendiği ve seyircinin ne gördüğüne ne kadar güvenebileceği en az gizemin çözümü kadar önemli hale geliyor.
Mario Bava Giallo’nun Görsel Dilini Kuruyor
Giallo’nun tek bir filmle başladığını söylemek fazla kesin olur. Yine de Mario Bava’nın iki filmi türün gelişiminde kaçınılmaz biçimde öne çıkıyor.
The Girl Who Knew Too Much (1963), Roma’ya gelen genç bir Amerikalı turistin bir cinayete tanık olduğunu düşünmesi ve ardından olayın peşine düşmesi üzerine kuruluyor. Polisiye merakı olan sıradan bir karakterin gerçek bir cinayetin içine çekilmesi, ileride çok sık karşılaşacağımız Giallo yapısının erken örneklerinden biri.
Bir yıl sonra gelen Blood and Black Lace ise bambaşka bir kapı açıyor.
Bir moda evindeki modelleri hedef alan yüzü gizlenmiş katil; siyah eldivenleri, karanlık paltosu ve stilize cinayetleriyle ileride türle özdeşleşecek görüntülerin önemli bölümünü burada bir araya getiriyor. Bava ayrıca kırmızı, mor, yeşil ve mavi ışıkları doğal görünme kaygısı olmadan kullanıyor. Cinayet sahneleri yalnızca hikâyeyi ilerleten olaylar olmaktan çıkıp filmin görsel dünyasının merkezine yerleşiyor.
Sonraki yıllarda onlarca Giallo filmi bu görüntülerden izler taşıyacak.
Dario Argento ile Büyük Giallo Dalgası
Mario Bava temeli atmış olsa da Giallo’nun 1970’lerde büyük bir sinema dalgasına dönüşmesinde Dario Argento’nun payı çok büyük.
Argento’nun ilk uzun metrajı The Bird with the Crystal Plumage (1970), türün en iyi başlangıç noktalarından biri olmayı hâlâ sürdürüyor.
Filmde Roma’da yaşayan Amerikalı yazar Sam Dalmas, bir sanat galerisinde gerçekleşen saldırıya tanık oluyor. Sam gördüğü şeyde bir tuhaflık olduğunu hissediyor fakat neyin yanlış olduğunu bir türlü çıkaramıyor. Cinayeti çözmeye çalıştıkça kendisini giderek daha tehlikeli bir soruşturmanın içinde buluyor.
Bu yapı Giallo’nun en sevdiği fikirlerden birini çok iyi kullanıyor: görmek, anlamakla aynı şey değildir.
Karakter cinayeti görmüş olabilir ama gördüğü görüntüyü yanlış yorumlamıştır. Çözüm, yeni bir ipucu bulmaktan çok eski bir görüntüye tekrar bakmakta yatabilir.
Argento bu fikri sonraki filmlerinde de geliştiriyor. Deep Red (1975), hatırlama, bakma ve yanlış yorumlama üzerinden kurduğu gizemi çok daha iddialı bir görsel dünyayla birleştiriyor. Ennio Morricone ve daha sonra Goblin gibi bestecilerin müzikleri de Argento sinemasındaki cinayet sahnelerini klasik gerilim sekanslarından ayıran temel unsurlardan biri oluyor.
Bir Giallo Filmini Nasıl Tanırız?
Giallo’nun kesin kuralları yok ama filmler arasında sürekli tekrar eden bazı özellikler bulunuyor.
En belirgin olanlardan biri kimliği gizlenen katil. Kamera çoğu zaman katilin yüzünü göstermiyor; bunun yerine ellerini, silahını veya kurbanı izleyen bakışını görüyoruz. Siyah deri eldivenler bu nedenle türün neredeyse simgesine dönüşmüş durumda.
Başrolde ise çoğu zaman polis değil, sıradan biri bulunuyor. Bir gazeteci, yazar, turist, müzisyen veya tesadüfi tanık soruşturmanın içine giriyor. Resmî polis soruşturması devam etse bile hikâyeyi ilerleten kişi genellikle cinayetle kişisel bağlantısı olmayan bu amatör araştırmacı oluyor.
Hafıza da sürekli sorun çıkarıyor.
Bir karakter bir şey görmüş fakat ayrıntıyı yanlış hatırlamış olabiliyor. Bir resim, ses, fotoğraf veya çocukluk anısı gizemin çözümünde beklenmedik biçimde önem kazanabiliyor. Katilin motivasyonunda geçmiş travmaların sık görülmesi de bununla bağlantılı.
Buna karşılık Giallo’nun en kolay fark edilen tarafı kuşkusuz görsel stili. Cinayet sahneleri gündelik gerçekçiliğin dışına çıkabiliyor. Renkler abartılıyor, kamera kurbanla katil arasındaki mesafeyi oyun haline getiriyor ve şiddet zaman zaman rahatsız edici derecede gösterişli çekiliyor.
Bu nedenle bazı Giallo filmlerinin hikâyeleri unutulsa bile tek tek cinayet sekansları hafızada kalabiliyor.
Giallo Korku mu, Polisiye mi?
Belki de türü anlamayı zorlaştıran soru bu.
Birçok Giallo filmi korku kategorisinde anılıyor. Bunun nedenini görmek zor değil: seri katiller, kanlı cinayetler, takip sahneleri, şiddet ve sürekli tehdit duygusu açık biçimde korku sinemasına yaklaşıyor.
Ama anlatı yapısına baktığımızda klasik polisiye çok daha görünür hale geliyor.
Ortada bir suç var. Katilin kimliği bilinmiyor. Şüpheliler bulunuyor. İpuçları toplanıyor. Karakter ve seyirci cinayetin arkasındaki kişiyi bulmaya çalışıyor. Finalde de çoğu zaman gizem açıklanıyor.
Giallo bu nedenle iki tür arasında gidip geliyor.
Bazı filmler polisiye tarafına, bazıları korkuya daha yakın. Lucio Fulci gibi yönetmenlerin çalışmaları daha acımasız bir şiddete yönelirken başka örneklerde soruşturma ve cinayet bilmecesi ağır basabiliyor.
Bu belirsizlik Giallo’nun zayıflığı değil; yıllar boyunca bu kadar farklı film üretebilmesinin nedenlerinden biri.
Giallo ile Slasher Aynı Şey mi?
Benzerlik çok açık.
Gizlenen katil, kesici silahlar, takip edilen kurbanlar ve ayrıntılı biçimde sahnelenen cinayetler Amerikan slasher sinemasında da karşımıza çıkıyor. Mario Bava’nın özellikle Blood and Black Lace ile geliştirdiği katil görüntüsünün sonraki slasher sinemasına etkisi de uzun zamandır tartışılıyor.
Fakat iki türün çalışma biçimi aynı değil.
Slasher çoğunlukla katilden kaçan kurbanların hayatta kalma mücadelesine yaslanıyor. Katilin kimliği bazen en baştan bile bilinebiliyor. Michael Myers’ı kimin oynadığını çözmeye çalıştığımız için Halloween izlemiyoruz.
Giallo’da ise cinayet bilmecesi çok daha merkezi bir yerde duruyor. Katilin kim olduğu, karakterin gördüğü şeyin doğru olup olmadığı ve cinayetlerin geçmişte hangi olayla bağlantılı olduğu hikâyenin temel motoruna dönüşebiliyor.
Bu nedenle Giallo’yu “İtalyan slasher” diye tanımlamak iki gelenek arasındaki farkı ortadan kaldırıyor.
Slasher Giallo’dan çok şey aldı; fakat Giallo’nun kökleri hâlâ polisiye romanlara ve “katil kim?” sorusuna daha yakın.
Giallo ile Amerikan slasher sineması arasında güçlü bir akrabalık bulunuyor; Sinepop’un en iyi slasher filmleri listesinde bu geleneğin sonraki yıllarda nasıl farklı bir yöne evrildiğini görmek mümkün.
Giallo’yu Anlamak İçin 5 Temel Film
The Girl Who Knew Too Much (1963)
Mario Bava’nın filmi, henüz sonraki Giallo yapımlarındaki renkli ve kanlı görsel kimliğe sahip değil. Buna karşılık tesadüfen cinayete tanık olan yabancı karakter, amatör soruşturma ve polisiye romanlarla kurduğu bağ nedeniyle türün başlangıç noktalarından biri kabul ediliyor.
Blood and Black Lace (1964)
Giallo’nun görsel sözlüğünün büyük bölümü burada şekilleniyor. Siyah eldivenli katil, moda dünyası, doygun renkler ve ayrıntılı cinayet sahneleri sonraki filmler üzerinde büyük etki bırakıyor.
The Bird with the Crystal Plumage (1970)
Giallo’ya ilk kez girecek biri için belki de en dengeli başlangıç. Dario Argento, klasik cinayet gizemini yanlış hatırlanan bir görüntü ve güçlü görsel kompozisyonlarla bir araya getiriyor. Filmin başarısı sonrasında İtalya’da Giallo üretimi ciddi biçimde hızlanıyor.
Don’t Torture a Duckling (1972)
Lucio Fulci, türün şehirli ve şık dünyasından uzaklaşıp Güney İtalya’nın küçük bir kasabasına gidiyor. Yerel inançlar, önyargılar ve cinayet soruşturması Giallo’nun farklı coğrafyalarda nasıl değişebildiğini gösteriyor.
Deep Red (1975)
Argento’nun en güçlü Giallo örneklerinden biri. Cinayet gizemi, yanlış görülen ayrıntılar, sıra dışı kamera hareketleri ve Goblin’in müzikleri filmin her bölümüne hâkim. Türün görsel ve anlatısal özelliklerinin ne kadar ileri götürülebileceğini görmek için ideal örneklerden biri.
Suspiria Bir Giallo mu?
Dario Argento adı Giallo ile bu kadar özdeşleşince Suspiria da sık sık türün içine yerleştiriliyor. Ancak bu sınıflandırma tartışmalı.
Film Giallo’dan tanıdığımız yoğun renk kullanımını, takip duygusunu ve stilize cinayetleri taşıyor. Buna karşılık merkezindeki açıklama polisiye bir cinayet gizemine değil, açık biçimde doğaüstü korkuya dayanıyor.
Bu nedenle Suspiria’yı klasik bir Giallo örneği olarak görmektense Argento’nun Giallo’da geliştirdiği görsel dili doğaüstü korkuya taşıdığı bir film olarak değerlendirmek daha açıklayıcı.
Giallo’ya Nereden Başlanmalı?
Türü ilk kez keşfedecek biri için The Bird with the Crystal Plumage iyi bir giriş noktası.
Film hem klasik “katil kim?” gizemini koruyor hem de Giallo’nun bakış, hafıza, şiddet ve görsel stil konusundaki temel alışkanlıklarını açık biçimde gösteriyor.
Daha görsel ve karanlık bir başlangıç isteyenler Blood and Black Lace ile başlayabilir. Giallo’nun daha gösterişli ve gelişmiş biçimini görmek isteyenler içinse Deep Red güçlü bir sonraki adım.
Üç filmi arka arkaya izlemek türün dönüşümünü de oldukça net gösteriyor: Bava önce görsel ve anlatısal parçaları bir araya getiriyor, Argento bunları 1970’lerin başında popüler bir formüle dönüştürüyor, ardından Deep Red ile bu formülü çok daha iddialı bir noktaya taşıyor.
Giallo’nun hâlâ ilgi çekici olmasının nedeni yalnızca siyah eldivenli katiller veya abartılı cinayetler değil. Bu filmler polisiye bilmecesini, korkunun şiddetini ve sinemanın görsel hazzını aynı yerde buluşturuyor. Türün en iyi örneklerinde cinayeti kimin işlediğini öğrenmek kadar, o cinayeti nasıl gördüğümüz de önem kazanıyor.