Bir bisiklet çalınıyor. Bir baba oğluyla birlikte Roma sokaklarında onu arıyor. Başka bir filmde savaşın henüz izleri silinmemiş bir şehirde insanlar işgal, yoksulluk ve direniş arasında yaşamaya çalışıyor. Büyük stüdyolar, kusursuz kahramanlar ya da gösterişli dekorlar geri planda. Kamera sokağa çıkıyor ve gündelik hayatın içine karışıyor.
1940’ların ortasında İtalya’da ortaya çıkan Yeni Gerçekçilik, sinemanın neyi ve kimi gösterebileceğine dair güçlü bir değişim yaratıyor.
Akım yalnızca “gerçek insanları gerçek sokaklarda çekmek” anlamına gelmiyor. Savaşın ardından ekonomik ve toplumsal olarak parçalanmış bir ülkeye bakıyor; işsizliği, yoksulluğu, çocukları, işçileri ve gündelik hayatın küçük mücadelelerini sinemanın merkezine taşıyor.
Roberto Rossellini, Vittorio De Sica ve Luchino Visconti bu dönüşümün en çok anılan isimleri olsa da İtalyan Yeni Gerçekçiliği hiçbir zaman tek bir yönetmenin ya da değişmez kuralların akımı olmadı. BFI da hareketin filmlerini estetik açıdan tamamen homojen bir grup olarak değil, dünyaya bakış biçimleriyle birbirine yaklaşan yapımlar olarak değerlendiriyor.
İtalyan Yeni Gerçekçiliği Nedir?
İtalyan Yeni Gerçekçiliği, özellikle II. Dünya Savaşı’nın son yılları ile 1950’lerin başı arasında İtalya’da gelişen sinema hareketidir.
Akımın filmleri çoğunlukla sıradan insanların ekonomik ve toplumsal mücadelelerine odaklanıyor. Stüdyo dekorları yerine gerçek sokaklar ve mahalleler kullanılıyor; profesyonel oyuncuların yanında amatör oyunculara da yer veriliyor ve hikâyeler gündelik hayatın daha sıradan görünen sorunlarından kuruluyor.
Ancak bu özellikleri bir kontrol listesi gibi görmek yanlış olur.
Her Yeni Gerçekçi film amatör oyunculardan oluşmuyor. Her film tamamen sokakta çekilmiyor. Her anlatı belgesel gerçekçiliğine yaklaşmıyor.
Örneğin Rome, Open City profesyonel ve tanınmış oyuncular Anna Magnani ile Aldo Fabrizi’yi kullanıyor. Yine de savaşın hemen ardından Roma’nın fiziksel ve toplumsal gerçekliğine yönelmesi, filmi hareketin temel yapımlarından biri haline getiriyor.
Bu yüzden Yeni Gerçekçiliği yalnızca bir çekim yöntemi olarak değil, sinemanın bakışını gündelik hayata çevirmesi olarak düşünmek daha doğru.
Bu Akım Neden İtalya’da Ortaya Çıktı?
Yeni Gerçekçiliğin ortaya çıktığı İtalya, savaşın ardından büyük bir dönüşümün içindeydi.
Faşist Mussolini rejimi çökmüş, şehirler savaşın fiziksel izlerini taşıyor, ekonomi ciddi sorunlarla mücadele ediyor ve milyonlarca insan gündelik hayatını yeniden kurmaya çalışıyordu.
İtalyan sinemasının savaş öncesindeki önemli bir bölümü ise bambaşka bir görüntü sunuyordu.
1930’lar ve 1940’ların başında yaygınlaşan “telefoni bianchi”, yani Beyaz Telefon filmleri, çoğunlukla varlıklı karakterlerin yaşadığı gösterişli ve kaçışçı dünyaları öne çıkarıyordu. Yeni Gerçekçiler bu yapay ve stüdyo merkezli sinemaya karşı kameralarını gerçek sokaklara çevirdi. BFI, Yeni Gerçekçiliği özellikle faşist dönemin stüdyo ağırlıklı ve Hollywood etkisindeki filmlerine karşı gelişen bir tepki olarak tanımlıyor.
Savaş sonrası İtalya’nın kendisi artık bir film setine dönüşmüştü.
Yıkılmış binalar, kalabalık mahalleler, işsizlik ve savaşın bıraktığı sosyal yaralar dekor değil, insanların gerçekten yaşadığı dünyanın parçalarıydı.
Yeni Gerçekçi sinema da tam olarak bu dünyanın içine girdi.
Ossessione İlk Yeni Gerçekçi Film mi?
Akımın kesin bir başlangıç tarihi konusunda tam bir fikir birliği yok.
Luchino Visconti’nin Ossessione (1943) filmi sıklıkla İtalyan Yeni Gerçekçiliğinin ilk büyük habercisi, hatta ilk Yeni Gerçekçi film olarak gösteriliyor.
James M. Cain’in The Postman Always Rings Twice romanından uyarlanan film, dönemin parlak stüdyo sinemasından farklı olarak kırsal ve yıpranmış bir İtalya görüntüsü sunuyor. Karakterlerin dünyası romantikleştirilmiyor; sıcak, terli ve fiziksel bir gerçeklik öne çıkıyor.
BFI, Ossessione için “birçok kişi tarafından ilk Yeni Gerçekçi film olarak kabul edilir” ifadesini kullanıyor. Aynı zamanda Yeni Gerçekçi biçimin daha eski sinema geleneklerinde de kökleri bulunduğunu vurguluyor.
Bu ayrım önemli.
Yeni Gerçekçilik bir gecede ortaya çıkmadı. Gerçek mekân çekimleri, amatör oyuncular ya da gündelik hayat hikâyeleri sinema tarihinde daha önce de vardı. Yenilik, bu yöntemlerin savaş sonrası İtalya’nın toplumsal koşullarıyla birleşmesinde yatıyordu.
Rome, Open City Neden Bu Kadar Önemli?
Akımın uluslararası anlamda gerçek çıkış noktası ise çoğu zaman Roberto Rossellini’nin Rome, Open City (1945) filmi olarak görülüyor.
Film, Nazi işgali altındaki Roma’da direniş hareketinin çevresinde gelişen bir hikâye anlatıyor. Çekimler savaşın sona ermesinin hemen ardından zor koşullarda gerçekleştiriliyor; Rossellini zaman zaman farklı türden film stokları kullanmak zorunda kalıyor.
Bu üretim koşulları filmin görüntüsüne de yansıyor.
Ortaya kusursuz ve temiz bir stüdyo estetiği yerine, haber görüntülerini hatırlatan daha pürüzlü ve doğrudan bir görünüm çıkıyor. BFI, filmin bu hamlığının ve gerçekçilik hissinin Yeni Gerçekçi tarzın simgelerinden birine dönüşmesinde önemli rol oynadığını belirtiyor.
Ancak filmin önemi yalnızca görüntü tarzından gelmiyor.
Rome, Open City, savaşın sonuçlarını büyük politik söylemlerden çok insanların gündelik deneyimleri üzerinden gösteriyor. Direniş, korku, ölüm ve hayatta kalma aynı şehir sokaklarında yan yana duruyor.
Filmin uluslararası başarısı da hareketin dünya çapında tanınmasını hızlandırıyor.
İtalyan Yeni Gerçekçiliğinin Temel Özellikleri Nelerdir?
Yeni Gerçekçilik denildiğinde birkaç özellik sürekli öne çıkıyor.
Gerçek mekânlar
Filmler stüdyo setlerinden çıkarak sokaklara, mahallelere, fabrikalara ve kırsal alanlara yöneliyor.
Bu tercih yalnızca daha ucuz çekim yapmak için değil; hikâyeyi gerçek sosyal çevresiyle birlikte göstermek için kullanılıyor.
Roma artık arka plandaki bir dekor değil. Sokakların yapısı, kalabalıklar ve kentte hareket etmek karakterlerin hayatını doğrudan belirliyor.
Sıradan insanların hikâyeleri
Yeni Gerçekçi filmlerin merkezinde çoğu zaman güçlü, zengin veya olağanüstü karakterler yok.
İş arayan bir baba, çocuklar, işçiler, emekliler ya da savaşın içinde hayatta kalmaya çalışan insanlar hikâyelerin taşıyıcısına dönüşüyor.
Vittorio De Sica’nın Bicycle Thieves filminde bütün dramatik yapı işini yapabilmek için bisikletine ihtiyaç duyan Antonio’nun etrafında kuruluyor.
Bir başka dönemde önemsiz görülebilecek bir bisiklet hırsızlığı, burada bir ailenin ekonomik varlığını belirleyen büyük bir krize dönüşüyor.
Profesyonel olmayan oyuncular
Yeni Gerçekçiliğin en çok bilinen özelliklerinden biri amatör oyuncular kullanması.
Ancak bunu mutlak bir kural olarak görmemek gerekiyor.
Profesyonel oyuncular da hareketin birçok önemli filminde yer alıyor. Asıl amaç, oyunculuk ile karakterin sosyal gerçekliği arasındaki mesafeyi azaltmak.
Bicycle Thievesın başrolündeki Lamberto Maggiorani profesyonel oyuncu değildi. Bu tercih karakterin gündelik hayatla kurduğu ilişkiyi güçlendiren unsurlardan biri haline geldi.
Gündelik hayatın dramatik hale gelmesi
Yeni Gerçekçi sinemada olayların mutlaka büyük olması gerekmiyor.
Bir iş bulmak, bir ayakkabıyı kaybetmek, kira ödemek ya da sokakta yemek bulmaya çalışmak hikâyenin merkezine yerleşebiliyor.
Bu filmlerde gündelik hayatın kendisi dramatik bir alan haline geliyor.
Açık ve kesin olmayan sonlar
Klasik Hollywood anlatısında çatışmanın sonunda çözülmesi beklenirken Yeni Gerçekçi filmler çoğu zaman hayatın devam ettiği hissiyle sona eriyor.
Karakterlerin sorunları tamamen çözülmeyebilir.
Çünkü filmin anlattığı problemler tek bir karakterin çözebileceği sorunlardan daha büyük olabilir.
Bicycle Thieves Neden Akımın Simgesi Oldu?
Vittorio De Sica’nın Bicycle Thieves (1948) filmi, Yeni Gerçekçilik denildiğinde akla gelen ilk yapımlardan biri.
Antonio Ricci uzun süredir işsizdir. Bir iş bulur ancak çalışabilmesi için bisikletine ihtiyacı vardır. Bisiklet işe başladığı gün çalındığında Antonio, küçük oğlu Bruno ile Roma’nın sokaklarında onu aramaya başlar.
Hikâye son derece basittir.
Ama filmin gücü tam da burada ortaya çıkar.
Bisiklet yalnızca bir eşya değildir; iş, gelir ve ailenin geleceği anlamına gelir. Antonio’nun arayışı ilerledikçe seyirci yalnızca bir hırsızı değil, savaş sonrasında ekonomik olarak kırılgan hale gelmiş bir toplumun yapısını görmeye başlar.
Roma sokakları da hikâyenin dekoru olmaktan çıkar.
Pazarlar, işçi kuyrukları, mahalleler ve kalabalıklar Antonio’nun yaşadığı sistemin fiziksel görüntüsüne dönüşür.
Yeni Gerçekçiliğin büyük başarısı burada görülebilir: küçük bir kişisel hikâye, çok daha geniş bir toplumsal tablonun içine açılır.
Roberto Rossellini, Vittorio De Sica ve Luchino Visconti
İtalyan Yeni Gerçekçiliği genellikle üç yönetmen üzerinden anlatılıyor.
Roberto Rossellini
Rossellini, hareketin savaş ve savaş sonrası dönemle ilişkisini en güçlü biçimde kuran yönetmenlerden biri.
Rome, Open City, Paisà ve Germany Year Zero filmleri savaşın farklı yüzlerini ele alıyor.
Özellikle Paisà, farklı bölgeler ve karakterler üzerinden savaşın İtalya üzerindeki etkisini parçalı bir yapıyla anlatıyor.
Vittorio De Sica
De Sica’nın filmlerinde gündelik hayat ve karakterlerin ekonomik kırılganlığı daha merkezi hale geliyor.
Shoeshine, Bicycle Thieves ve Umberto D. hareketin en temel yapımları arasında.
Senarist Cesare Zavattini ile kurduğu iş birliği de Yeni Gerçekçiliğin gündelik olaylara yönelen anlatı anlayışının gelişmesinde belirleyici oluyor.
Luchino Visconti
Visconti’nin Ossessione filmi hareketin savaş öncesindeki en önemli öncülerinden biri.
Daha sonra La terra trema (1948) gibi filmlerle Sicilyalı balıkçıların yaşamına yöneliyor.
Visconti ilerleyen yıllarda çok daha gösterişli ve aristokratik dünyalara geçse de erken dönem çalışmaları Yeni Gerçekçiliğin oluşumunda temel bir yere sahip.
Bu üçlü en çok bilinen isimler olsa da hareketi onlarla sınırlamak doğru değil. Giuseppe De Santis, Carlo Lizzani, Alberto Lattuada ve Luigi Zampa gibi yönetmenler de hareketin gelişimine önemli katkılar sağladı. BFI da Yeni Gerçekçilik üzerine yazıların çoğu zaman Rossellini-De Sica-Visconti üçlüsüne fazla odaklandığına dikkat çekiyor.
İtalyan Yeni Gerçekçiliğini Anlamak İçin 5 Film
Ossessione (1943)
Luchino Visconti’nin filmi, Yeni Gerçekçiliğin doğuşundan hemen önceki kırılmayı görmek için en iyi başlangıç noktalarından biri.
Stüdyo parlaklığından uzaklaşan fiziksel dünya ve toplumsal çevre, birkaç yıl sonra gelişecek hareketin habercisi gibi çalışıyor.
Rome, Open City (1945)
Yeni Gerçekçiliğin savaşla en doğrudan temas kurduğu filmlerden biri.
Roma’nın yakın tarihini henüz yaralar kapanmadan sinemaya taşıyor ve hareketin uluslararası görünürlüğünü önemli ölçüde artırıyor.
Paisà (1946)
Rossellini burada tek bir ana karakter yerine farklı bölümlere ayrılmış bir yapı kullanıyor.
İtalya’nın kurtuluş sürecini ülkenin farklı bölgeleri üzerinden gösterirken savaşın insanlar arasındaki iletişim ve yabancılaşma üzerindeki etkisini öne çıkarıyor.
Bicycle Thieves (1948)
Yeni Gerçekçiliğin en erişilebilir ve en güçlü örneklerinden biri.
Basit bir bisiklet hırsızlığı üzerinden işsizlik, onur, aile ve yoksulluk gibi büyük meseleleri görünür hale getiriyor.
Umberto D. (1952)
Emekli bir adam ile köpeğinin hikâyesi üzerinden yalnızlık ve ekonomik güvencesizliği anlatıyor.
Film aynı zamanda hareketin klasik döneminin son büyük yapımlarından biri olarak sık sık anılıyor. BFI, Yeni Gerçekçiliğin altın çağının 1950’lerin başında zayıflamaya başladığını ve Umberto D.‘nin bu dönemin son önemli eserlerinden biri kabul edildiğini belirtiyor.
İtalyan Yeni Gerçekçiliği Ne Zaman Sona Erdi?
Bir sinema hareketinin kesin olarak “bittiği” günü belirlemek kolay değil.
Yeni Gerçekçilik de birkaç yıl içinde ortadan kaybolmadı; yöntemleri ve dünya görüşü farklı yönetmenlerin filmlerinde yaşamaya devam etti.
Ancak 1950’lere gelindiğinde İtalya’nın ekonomik ve kültürel ortamı değişmeye başladı.
Seyirci daha farklı türlere yöneliyor, film endüstrisi yeniden büyüyor ve hareketin önemli yönetmenleri kendi kişisel sinema anlayışlarına doğru ilerliyordu.
Rossellini daha farklı biçimlere geçti.
Visconti giderek daha stilize ve büyük ölçekli yapımlar çekti.
Federico Fellini gibi Yeni Gerçekçi çevreden gelen yönetmenler ise gerçeklikle fantaziyi çok daha kişisel biçimlerde birleştirmeye başladı.
Bu yüzden Yeni Gerçekçiliğin klasik dönemi kısa sürdü; fakat etkisi çok daha uzun oldu.
İtalyan Yeni Gerçekçiliği Dünya Sinemasını Nasıl Etkiledi?
Yeni Gerçekçiliğin etkisi İtalya ile sınırlı kalmadı.
Sokakta çekim yapmak, profesyonel olmayan oyuncularla çalışmak ve sıradan insanların hayatına yönelmek dünyanın farklı bölgelerindeki yönetmenler için yeni bir model oluşturdu.
Satyajit Ray’in Hindistan’da çektiği Pather Panchali, İngiliz sosyal gerçekçi sineması ve Ken Loach gibi yönetmenlerin çalışmaları bu mirasla sık sık ilişkilendiriliyor. BFI, Yeni Gerçekçiliğin etkisini Satyajit Ray’den Ken Loach’a ve Jia Zhangke’ye uzanan geniş bir çizgi içinde değerlendiriyor.
Ama belki de hareketin en büyük mirası belirli bir estetik değil.
Yeni Gerçekçilik, sinemanın “önemli” saydığı insanları değiştirdi.
Bir hikâyenin merkezine yıldızları, kahramanları veya sıra dışı hayatları koymak zorunda olmadığını gösterdi. İşsiz bir baba, sokakta çalışan bir çocuk ya da yalnız yaşayan yaşlı bir adam da sinemanın merkezinde durabilirdi.
Ve onların gündelik hayatı, büyük tarihsel olaylar kadar güçlü bir hikâyeye dönüşebilirdi.
İtalyan Yeni Gerçekçiliğine Nereden Başlanmalı?
Akımla ilk kez tanışacaksan en iyi başlangıç filmi Bicycle Thieves.
Film hem Yeni Gerçekçiliğin temel özelliklerini çok açık biçimde gösteriyor hem de hareketin tarihsel bağlamını bilmeden izlenebilecek kadar güçlü bir insan hikâyesi kuruyor.
Ardından Rome, Open City izlenebilir. Böylece hareketin savaşla ilişkisi ve doğduğu tarihsel ortam daha görünür hale geliyor.
Üçüncü adımda Ossessione, Yeni Gerçekçiliğin savaş öncesindeki köklerini anlamak için iyi bir tercih.
Daha sonra Paisà ve Umberto D. ile hareketin farklı anlatım biçimlerine geçilebilir.
Bu filmler yan yana izlendiğinde Yeni Gerçekçiliğin tek bir görsel formül olmadığı daha kolay fark ediliyor.
Onları birbirine bağlayan şey yalnızca amatör oyuncular, gerçek sokaklar ya da düşük bütçeler değil.
Asıl ortak nokta, kameranın bakmaya değer gördüğü hayatların değişmesi.
