Lawrence of Arabia bugün ilk kez izlendiğinde insanı şaşırtan şey yalnızca büyüklüğü değil. 1962 yapımı bir filmden beklediğimiz yaş duygusunu tuhaf biçimde taşımıyor. Çöl görüntülerinin berraklığı bunun bir parçası ama asıl mesele çözünürlükten daha derinde. David Lean’in kadrajları, filmin kurgusu, boşluk kullanımı ve Peter O’Toole’un alışılmadık T.E. Lawrence yorumu, filmi birçok klasik tarihsel epikten daha çağdaş hissettiriyor.
Bu durum, Lean’in yalnızca beş yıl önce çektiği The Bridge on the River Kwai ile iki film arka arkaya izlendiğinde daha belirgin hale geliyor. Kwai 1957 yapımı; yine Sam Spiegel yapımcılığında çekilmiş, geniş perdeyi büyük ölçekte kullanan ve Lean’in epik sinemaya geçişini temsil eden önemli bir film. Üstelik iki filmin de yönetmeni aynı.
Yine de aralarında sanki beş yıldan çok daha fazla zaman geçmiş gibi görünüyor.
Peki neden?
İlk fark gerçekten görüntünün kendisinde
İki filmin teknik temeli aynı değil.
Jack Hildyard’ın görüntü yönetmenliğini yaptığı The Bridge on the River Kwai, 35mm CinemaScope formatında çekildi. Lawrence of Arabia ise Freddie Young tarafından 65mm negatif üzerine çekildi ve Super Panavision 70 olarak gösterildi. 65mm negatif, standart 35mm filme göre çok daha geniş bir görüntü alanı sağlıyordu.
Bu fark özellikle çölde hemen fark ediliyor.
Lawrence of Arabia geniş perdeyi yalnızca kalabalık orduları veya büyük manzaraları ekrana sığdırmak için kullanmıyor. Lean kimi zaman bütün sahneyi uzaklık üzerine kuruyor. İnsanlar küçülüyor, ufuk büyüyor ve kadrajın önemli bir bölümünü hiçbir şey kaplamıyor.
Sherif Ali’nin ilk ortaya çıkışı bunun en iyi örneği.
Çölün ortasında önce belirsiz bir nokta görürüz. Lean hemen yakın plana geçmez. Nokta yavaş yavaş büyür. Bir atlı olduğunu anlamaya başlarız. Sonunda Omar Sharif’in karakteri bütün ağırlığıyla sahneye girer.
Gerilim yapılan bir şeyden değil, birinin gelmesini beklemekten doğar.
Bugün bile son derece cesur görünen tarafı bu. Film seyirciye sürekli nereye bakacağını söylemez. Görüntünün içinde beklememize izin verir.
Kwai geniş ekran kullanıyor; Lawrence genişliğin kendisini kullanıyor
Asıl ayrım burada başlıyor.
The Bridge on the River Kwai da görsel açıdan büyük bir film. Orman, nehir, savaş esirleri kampı ve köprü küçük ölçekli değildir. Üstelik finaldeki sabotaj bölümü Lean’in gerilim kurma konusunda ne kadar iyi olduğunu hâlâ gösteriyor.
Fakat Kwai özünde insanların birbirleriyle çatıştığı bir drama.
Colonel Nicholson ile Colonel Saito karşı karşıya gelir. Gururları, görev anlayışları ve otoriteleri çarpışır. Nicholson’ın köprüye yönelik giderek büyüyen takıntısını yüzünden, konuşmalarından ve diğer karakterlerle ilişkilerinden takip ederiz.
Lean geniş perdeyi çok iyi kullanır ama dramatik ağırlık çoğunlukla insanların üzerindedir.
Lawrence of Arabia ise insanı bazen gerçekten küçültür.
Lawrence çölde tek başına yürürken çöl onun arkasındaki güzel bir fon değildir. Kadrajın büyük bölümü gerçekten boşluktur. Lawrence kimi zaman görüntünün içinde küçük bir noktadan ibarettir.
İki filmin ölçek anlayışı arasındaki önemli farklardan biri bu.
Kwai büyük olayların ortasındaki insanları gösterir.
Lawrence zaman zaman insanın büyük bir coğrafyanın içinde ne kadar küçük olduğunu gösterir.
Filmin bugün Denis Villeneuve ya da Christopher Nolan gibi büyük ölçekle çalışan çağdaş yönetmenlerin filmlerine şaşırtıcı biçimde yakın hissettirmesinin nedenlerinden biri de bu olabilir. Benzerlik hikâyelerde değil; görüntünün insanla kurduğu ölçekte.
Kibritten çöle
Sonra meşhur kesme geliyor.
Lawrence bir kibriti parmaklarının arasında söndürür.
Kesme.
Çöl güneşi.
Arada yolculuk montajı yok. Harita yok. Açıklayıcı ara görüntü yok.
Bir görüntü doğrudan başka bir görüntünün üzerine gelir.
Filmin kurgucusu Anne V. Coates’in sinema tarihine geçen bu kesmesi, Lawrence of Arabia‘nın neden bu kadar taze göründüğünü tek başına anlatabilecek kadar güçlü bir örnek.
Coates daha önce The Horse’s Mouth ve Tunes of Glory gibi filmlerde çalışmıştı. David Lean’in dikkatini çeken özelliklerinden biri de Fransız Yeni Dalgası hakkındaki bilgisiydi. BFI’nin Coates üzerine hazırladığı çalışmaya göre kibrit ile güneş arasındaki geçiş de kaba kurgu sırasında ortaya çıktı.
Buradan “Lawrence of Arabia Fransız Yeni Dalgası etkisiyle çekildi” gibi büyük bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.
Ama tarih önemli.
1957 ile 1962 arasındaki beş yıl sinema açısından sıradan beş yıl değildi. Godard, Truffaut ve Alain Resnais gibi yönetmenlerin filmleri zaman, devamlılık ve kurgu konusunda çok daha serbest bir sinema dilini görünür hale getiriyordu.
Lean bütün bunların ortasında dev bütçeli, yıldız oyunculu bir tarihsel epik çekiyordu.
Fakat filmi ağırlaştırmak yerine bazı yerlerde şaşırtıcı derecede ekonomik davranıyordu.
Bu karşıtlık hâlâ etkileyici:
Lawrence of Arabia devasa bir film ama hantal bir film değil.
Dört saate yaklaşan bir film nasıl bu kadar çevik olabilir?
Lawrence of Arabia uzun.
Hem de gerçekten uzun.
Buna rağmen filmin birçok bölümünde anlatım şaşırtıcı biçimde yalın.
Lean yolculukların her aşamasını göstermek zorunda hissetmiyor. Bir yerden başka bir yere geçmek için sürekli açıklayıcı sahneler kullanmıyor. Kimi zaman iki görüntüyü birbirine bağlamak yeterli oluyor.
Burada filmin temposu ile anlatım biçimini birbirinden ayırmak gerekiyor.
Lawrence yavaş olabilir.
Ama ne söylemek istediğini anlatmak için her zaman uzun uzun konuşmaz.
Özellikle Lawrence’ın kim olduğu konusunda.
Film bize hiçbir zaman kolay bir cevap vermiyor.
Kahraman mı?
Narsist mi?
Britanya İmparatorluğu’nun kullandığı bir subay mı?
Arabistan’a gerçekten ait olduğunu mu düşünüyor?
Yoksa kendisi için yarattığı Lawrence efsanesine giderek daha fazla mı inanıyor?
Film bu soruların etrafında dolaşıyor fakat karakteri tek bir tanıma kapatmıyor.
Bugün son derece çağdaş görünen taraflarından biri de bu.
Peter O’Toole filmin yaşını gizliyor
İki film arasındaki farkın önemli bir bölümü oyunculukta da görülüyor.
Alec Guinness’in The Bridge on the River Kwai‘daki Nicholson performansı hâlâ olağanüstü. Nicholson son derece kontrollü bir karakter; askeri disiplinini, gururunu ve görev fikrini o kadar ileri götürüyor ki sonunda bunların neye dönüştüğünü kendisi bile göremez hale geliyor.
Peter O’Toole’un Lawrence’ı ise çok daha zor tanımlanan biri.
Filmin başlarında biraz ukala, biraz komik, tuhaf bir İngiliz subayı görüyoruz. Çöle girdikçe karakterin yalnızca konumu değil, davranış biçimi de değişiyor.
Beyaz kıyafetlerine bakışı değişiyor.
Yürüyüşü değişiyor.
İnsanların ona nasıl baktığının farkına varıyor.
Ve bir noktadan sonra sanki T.E. Lawrence olmaktan çok Lawrence rolünü oynamaya başlıyor.
Bu çok modern bir karakter fikri.
Lawrence kendi mitolojisinin farkında.
Hatta zaman zaman ona âşık.
Fakat film aynı zamanda o mitolojiden şüphe ediyor.
O’Toole’un performansı da bu ikiliği hiç tamamen çözmüyor. Lawrence çekici olduğu kadar kibirli, cesur olduğu kadar zalim, kendinden emin olduğu kadar kırılgan olabiliyor.
Dolayısıyla karşımızda klasik anlamda güvenebileceğimiz bir epik kahraman yok.
Kendisinin kahramanı olduğu filmin içinde bile tam olarak çözemediğimiz bir adam var.
Film önce Lawrence efsanesini kuruyor, sonra o efsaneyi bozuyor
Lawrence of Arabia‘nın en ilginç taraflarından biri de burada.
Film kahraman yaratmak için gereken her şeye sahip.
Maurice Jarre’ın müziği yükseliyor.
Çöl bütün perdeyi kaplıyor.
Lawrence beyaz kıyafetleriyle ufukta beliriyor.
Ordu onun arkasından geliyor.
Görüntüler bize sürekli bir efsanenin doğuşunu hatırlatıyor.
Fakat film aynı anda bu efsaneye güvenmememiz için nedenler veriyor.
Lawrence’ın şöhreti büyüdükçe kendi görüntüsüne olan ilgisi de büyüyor. Cesaret ile gösteriş arasındaki çizgi bulanıklaşıyor. Başlangıçtaki macera duygusunun yerine giderek daha karanlık bir karakter çıkıyor.
Filmin tarihsel ve politik bakışı elbette bugünün ölçüleriyle bütünüyle modern değil. Arap karakterlerin temsili, oyuncu seçimleri ve Britanyalı bir figür üzerinden anlatılan Arap İsyanı bugün haklı olarak ayrıca tartışılabilecek meseleler.
Dolayısıyla Lawrence of Arabia için “zamanının tamamen ilerisinde” demek fazla kolay olur.
Ama kendi kahramanına karşı duyduğu güvensizlik hâlâ çarpıcı.
Film Lawrence efsanesini yaratıyor.
Sonra dönüp bize o efsanenin ne kadarının gerçek olduğunu soruyor.
Restorasyonun payını da unutmamak gerekiyor
Bugün Lawrence of Arabia‘yı izlerken gördüğümüz görüntünün tamamını 1962’deki gösterim koşullarıyla bir tutmak doğru değil.
Film yıllar içinde önemli restorasyonlardan geçti. Sony’nin 50. yıl için hazırladığı restorasyonda orijinal kamera negatifi 8K olarak tarandı; görüntü restorasyonu ve renk çalışmaları 4K olarak tamamlandı.
Dolayısıyla bugün iyi bir 4K kopyadan Lawrence of Arabia izleyen biri, son derece özenli biçimde restore edilmiş bir görüntü görüyor.
Bu önemli.
Ama restorasyon tek başına filmin neden modern hissettirdiğini açıklamıyor.
Bir restorasyon çizikleri temizleyebilir.
Rengi düzeltebilir.
Negatifteki ayrıntıyı yeniden ortaya çıkarabilir.
Ama kadrajı yeniden tasarlayamaz.
Anne V. Coates’in kesmelerini değiştiremez.
Peter O’Toole’un performansını modernleştiremez.
Sherif Ali’nin çölde küçücük bir noktadan insana dönüşmesini bekleme fikrini 2012’de filme ekleyemez.
Restorasyon Lawrence of Arabia‘yı modern yapmadı.
1962’de çekilmiş görüntülerin ne kadar iyi olduğunu yeniden görmemizi sağladı.
Belki de soru Kwai neden eski görünüyor değil
The Bridge on the River Kwai ile karşılaştırmanın sonunda önemli bir düzeltme yapmak gerekiyor.
Kwai kötü yaşlanmış bir film değil.
Karakter çatışmaları hâlâ canlı. Nicholson ile Saito arasındaki güç mücadelesi hâlâ çalışıyor. Finalin kurulumu hâlâ olağanüstü.
Dolayısıyla soru aslında:
“The Bridge on the River Kwai neden eski görünüyor?”
değil.
Daha ilginç soru şu:
“David Lean beş yıl içinde Lawrence of Arabia gibi bir filme nasıl ulaştı?”
Kwai, Lean’in büyük ölçekli sinemaya adım attığı film gibi görünüyor.
Lawrence ise o ölçeğin neler yapabileceğini artık tamamen bildiği film.
Birinde büyük bir köprü var.
Diğerinde neredeyse sonsuz görünen bir çöl.
Ama fark yalnızca büyüklük değil.
Lean ikinci filmde boşluğu kullanıyor. İnsanları küçültüyor. Sessizliği uzatıyor. Bazı bilgileri söylemek yerine kesiyor. Merkezine de kendi kahramanlığından giderek şüphe ettiğimiz bir adam yerleştiriyor.
Freddie Young’ın 65mm görüntüleri bütün bunları devasa bir ayrıntıyla kaydediyor. Anne V. Coates’in kurgusu bu büyüklüğün ağırlaşmasını engelliyor. Peter O’Toole ise filmin tam ortasında durmasına rağmen bir an bile kolay okunabilecek bir kahramana dönüşmüyor.
Ortaya bu yüzden garip bir film çıkıyor.
Teknik olarak 1962’ye ait.
Ama sinema dili yer yer çok daha sonrasını çağrıştırıyor.
Belki Lawrence of Arabia‘nın yaşını belli etmemesinin en iyi açıklaması da burada.
Film geleceği tahmin etmiş değil.
Sadece kendi döneminin bir epik filmin nasıl görünmesi ve nasıl anlatılması gerektiğine dair kurallarına gereğinden fazla bağlı kalmamış.