The Secret Agent ilk bakışta oldukça tanıdık bir politik gerilim kuruyor. 1977 Brezilya’sında Marcelo adlı bir adam kaçıyor, Recife’ye geliyor ve oğluyla yeniden bir araya gelmeye çalışıyor. Fakat Kleber Mendonça Filho’nun ilgilendiği şey yalnızca Marcelo’nun yakalanıp yakalanmayacağı değil. Film ilerledikçe daha zor bir sorunun peşine düşüyor: Bir diktatörlük sona erse bile onun yarattığı korku gerçekten geçmişte kalabilir mi?
Filmin cevabı net biçimde hayır. The Secret Agent, baskıyı büyük siyasi nutuklarla ya da sürekli görünen devlet şiddetiyle anlatmıyor. Onu insanların davranışlarına, sessizliklerine, hangi soruyu sormamayı seçtiklerine ve neyi görmezden geldiklerine yayıyor. Bu yüzden film, 1970’lerde geçen bir tarih anlatısından çok, geçmişin günlük hayatın içinde nasıl yaşamaya devam ettiğine dair bir hafıza filmi gibi çalışıyor.
Diktatörlük neden arka planda kalıyor?
Filmin en dikkat çekici tercihlerinden biri, askerî rejimi sürekli ön plana çıkarmaması. Tehlike çoğu zaman bir sorgu odasında değil; bir bürokratik işlemde, para ilişkisinde, yanlış kişiye güvenmekte ya da çevredeki insanların kayıtsızlığında beliriyor. Recife yaşamaya devam ediyor. Karnaval var, insanlar çalışıyor, sinemaya gidiyor, çocuklar kendi gündelik dünyalarında büyüyor.
Bu sıradanlık filmi daha rahatsız edici yapıyor. Çünkü Mendonça Filho’nun anlattığı düzen, herkesin sürekli korku içinde koştuğu bir yer değil. İnsanların korkuyla yaşamayı öğrenip onu günlük hayatın parçası hâline getirdiği bir yer. Şiddetin görünürlüğü azalırken etkisi kaybolmuyor.
Marcelo’nun hikâyesi neden sürekli başka yönlere sapıyor?
The Secret Agent 158 dakikalık süresi boyunca Marcelo’nun peşindeki tehdide odaklanıp düz bir kovalamaca filmi olabilirdi. Film bunu bilinçli biçimde yapmıyor. Ana hikâye hızlanacakmış gibi olduğunda başka bir karaktere, başka bir hatıraya ya da Recife’nin gündelik hayatındaki küçük bir ayrıntıya geçebiliyor.
Bu yapı zaman zaman filmin ritmini gevşetiyor; özellikle orta bölümde Marcelo’ya yönelik tehdidin geri plana düştüğü anlar var. Fakat dağınıklığın filmin fikriyle doğrudan bir bağı da bulunuyor. Geçmiş, düzgün bir kronoloji hâlinde geri dönmüyor. Bazı ayrıntılar net kalıyor, bazıları kayboluyor, önemsiz görünen bir isim ya da görüntü yıllar sonra yeniden anlam kazanıyor.
Film bu yüzden Marcelo’yu tek başına bir kahramana dönüştürmek istemiyor. Onun hikâyesini çevresindeki insanlarla, şehirle ve geride kalan izlerle birlikte düşünüyor. Böylece bir adamın kaçışı giderek daha büyük bir kayıp ve unutma hikâyesine açılıyor.
Wagner Moura neden bu kadar sakin oynuyor?
Marcelo sürekli tehlikede olan bir karakter ama Wagner Moura onu panik içinde oynamıyor. Çoğu zaman kontrollü, ölçülü ve çevresini dikkatle izleyen biri var karşımızda. Bir odaya girdiğinde kime güvenebileceğini tartıyor, bir konuşmanın sınırlarını ölçüyor, oğluyla geçirdiği anlarda ise kısa süreliğine başka bir ruh hâline geçiyor.
Bu oyunculuk tercihi Marcelo’nun korkusunu daha inandırıcı kılıyor. Korku onda yeni başlayan bir duygu değil; uzun süredir birlikte yaşamayı öğrendiği bir refleks gibi duruyor. Moura’nın Cannes’da En İyi Erkek Oyuncu ödülünü kazanmış olması performansın değerini tek başına açıklamaz ama filmin neden bu kadar ölçülü bir başrole ihtiyaç duyduğunu iyi gösteriyor. Cannes’ın resmî kayıtlarında film aynı zamanda Kleber Mendonça Filho’ya En İyi Yönetmen ödülünü getirdi.
Recife neden bu kadar önemli?
Kleber Mendonça Filho’nun Recife’ye ilgisi yeni değil. Neighboring Sounds, Aquarius ve Pictures of Ghosts boyunca şehir, onun sinemasında tekrar tekrar geri dönen bir yer. The Secret Agent da Recife’yi yalnızca hikâyenin geçtiği bir fon olarak kullanmıyor; şehrin geçmişini, eski sinema salonlarını ve gündelik yaşamını filmin hafıza meselesinin parçası hâline getiriyor.
Burada özellikle sinema salonları önemli. Mendonça Filho’nun Pictures of Ghosts belgeseli doğrudan Recife’nin eski sinemalarıyla şehrin belleği arasındaki ilişkiye bakıyordu. The Secret Agent bu ilgiyi kurmaca içinde sürdürüyor. İnsanlar unutulabilir, resmî kayıtlar eksik kalabilir ama görüntüler bazen birinin gerçekten yaşamış olduğuna dair geride kalan birkaç kanıttan biri olur.
Filmin dönem tasarımı da bu yüzden yalnızca nostalji üretmiyor. Eski otomobiller, tabelalar, kostümler ve müzikler 1977’yi yeniden kurarken Recife’yi aynı anda canlı, komik ve tehditkâr bir yer hâline getiriyor. Cannes’ın resmî film sayfasında görüntü yönetmenliği Evgenia Alexandrova’ya, prodüksiyon tasarımı ise Thales Junqueira’ya ait olarak listeleniyor.
Film neden geçmişi kapatmıyor?
The Secret Agentın politik tarafı tam burada sertleşiyor. Film, diktatörlüğü yalnızca iktidardaki insanlar üzerinden hatırlamıyor. Asıl ilgisini yıllar sonra adı bilinmeyen, kaydı tutulmayan ya da hikâyesi yarım kalan insanlara çeviriyor.
Marcelo’nun kişisel hikâyesi ile Brezilya’nın politik geçmişi bu yüzden giderek birbirine karışıyor. Bir insanı hatırlamak, bazen bir dönemin ne yaptığını hatırlamak anlamına geliyor. Bir insanın kaybolması da yalnızca bireysel bir trajedi olmaktan çıkıp toplumun hangi hayatları kayda değer bulduğu sorusuna dönüşüyor.
Mendonça Filho geçmişi temiz bir sonuca bağlamıyor. Çünkü filmin söylediği şey zaten şu: baskı sona erdiğinde onun etkisi otomatik olarak bitmez. Korku davranışlarda, suskunlukta, şehirde, ailelerde ve hafızada yaşamaya devam eder.
The Secret Agent bu nedenle yalnızca 1977 Brezilya’sında geçen bir politik gerilim değil. Geçmişin gerçekten ne zaman “geçmiş” olduğunu soran bir film. Ve verdiği cevap pek rahatlatıcı değil.