Hafızasıyla Oynanan İnsanlar: Hafıza ve Kimliği Sorgulayan 10 Bilimkurgu Dizisi

Chicago'da fizik profesörü olarak yaşayan Jason Dessen, bir gece maskeli bir adam tarafından kaçırılır ve kendisine yabancı görünen başka bir hayatta uyanır. Bu dünyada ailesi yoktur; yıllar önce vazgeçtiği bilimsel çalışmayı sürdürmüş ve çok daha farklı bir hayat kurmuştur. Jason kısa süre içinde karşılaştığı kişinin aslında seçmediği hayatı yaşamış başka bir versiyonu olduğunu anlar ve kendi ailesine dönebilmek için alternatif gerçeklikler arasında yolculuk etmeye başlar.

Dark Matter kimliği hafızayı silerek değil, insanı kendi olası hayatlarıyla karşılaştırarak parçalıyor. Jason'ın her yeni dünyada karşılaştığı ihtimaller, aynı geçmişten çıkan bir insanın farklı seçimlerle ne kadar değişebileceğini gösteriyor. Dizi özellikle Jason'ın kendisine benzeyen başka versiyonlarla karşılaşmaya başladığı noktada 'orijinal benlik' fikrini rahatsız edici biçimde bulanıklaştırıyor.

Buradaki soru hangi dünyanın gerçek olduğu kadar hangi Jason'ın ailesine dönmeyi hak ettiği. Alternatif hayatlar çoğaldıkça kimlik tek bir geçmişe bağlı sabit bir şey olmaktan çıkıyor; insanın seçimleri, pişmanlıkları ve hatırladığı hayat birbirinden ayrılamaz hâle geliyor.

Astronot Jo Ericsson, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda yaşanan ölümcül bir kazanın ardından Dünya'ya dönmeyi başarır. Ancak eve geldiğinde hayatındaki bazı ayrıntıların hatırladığı hâliyle uyuşmadığını fark eder. Kızıyla ilişkisi, evindeki nesneler ve uzayda yaşadığı olaylara ilişkin anıları giderek Jo'nun kendi belleğine güvenmesini zorlaştırır.

Constellation hafızayı doğrudan silmek yerine onu gerçekliğin güvenilirliğini ölçmek için kullanıyor. Jo bir şeyi yanlış mı hatırlıyor, travma nedeniyle mi karıştırıyor yoksa gerçekten farklı bir geçmişe mi dönmüş durumda? Noomi Rapace'in sürekli çevresini kontrol eden performansı sayesinde bu belirsizlik bilimsel gizemden çok kişisel bir güvensizlik hissine dönüşüyor.

Tek sezonla kalması bazı soruların tam karşılığını bulmasını engelliyor ama Jo'nun kendi geçmişine güvenememesi diziyi bu listenin temasına çok iyi bağlıyor. Hatıraların doğru olup olmadığından emin olamadığınız anda, kim olduğunuzdan emin olmak da zorlaşıyor.

Yüzlerce yıl sonraki insanlar, bilincin geçmişe gönderilebileceğini keşfeder. Gelecekten gelen gezginler, 21. yüzyılda ölmek üzere olan insanların bedenlerini devralarak onların hayatlarına devam eder ve insanlığın geleceğini değiştirmeye yönelik görevler yürütür. FBI ajanı Grant MacLaren'ın bedenini alan Traveler 3468 de bu ekiplerden birinin lideridir.

Travelers beden değiştirme fikrini tek seferlik bir bilim kurgu numarası gibi kullanmıyor. Yeni bilincin içine yerleştiği kişinin ilişkileri, ailesi ve geçmişi de devralınmak zorunda. MacLaren'ın eşine, Marcy'nin David'e ya da Carly'nin çocuğuna yaklaşımı, 'bu hayat artık kime ait?' sorusunu görevlerin arasına sürekli geri getiriyor.

Karakterler bedenlerinin önceki sahiplerinin anılarını taşımıyor ama onların hayatlarının sonuçlarıyla yaşamak zorunda kalıyor. Bu ayrım Travelers'ı kimliği yalnız zihinde aramayan bir dizi yapıyor; bedenin geçmişi de yeni sahibinin kimliğini şekillendirmeye başlıyor.

Annie Landsberg ile Owen Milgrim, farklı nedenlerle deneysel bir ilaç testine katılır. Deney, kişilerin travmatik anılarını yeniden yaşatıp işleyerek psikolojik sorunlarını ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. İlaçların ve onları yöneten bilgisayarın beklenmedik biçimde davranmasıyla Annie ve Owen kendilerini farklı kimlikler ve senaryolar içinde tekrar tekrar bulur.

Maniac anıları değiştirmekten çok onları yeniden sahneleyerek işler. Annie'nin kız kardeşiyle ilgili suçluluğu ve Owen'ın aile ilişkileri her yeni zihinsel senaryoda başka kostümler ve karakterler altında geri dönüyor. Emma Stone ile Jonah Hill'in her bölümde farklı kişiliklere geçmesi eğlenceli bir biçim oyunu gibi görünse de bütün bu kimliklerin altında aynı duygusal yaralar bulunuyor.

Dizinin vardığı yer hafızayı tamamen silmenin iyileşmek anlamına gelmediği düşüncesi. Annie ve Owen geçmişlerini ortadan kaldırmak yerine onunla farklı bir ilişki kurmayı öğreniyor. Bu açıdan listedeki daha teknolojik bilinç hikâyelerinin yanında daha duygusal bir karşılık oluşturuyor.

Ergenlik çağındaki Maddie Kim, internette kendisine yardım eden gizemli bir kullanıcıyla konuşmaya başlar. Bu kişinin kısa süre önce öldüğünü sandığı babası David olduğu ortaya çıkar; David'in beyni ölümünden önce taranmış ve bilinci dijital ortama yüklenmiştir. Aynı teknoloji üzerinde çalışan şirketler ve başka yüklenmiş bilinçler ortaya çıktıkça mesele bir aile sırrından küresel bir çatışmaya dönüşür.

Pantheon dijital bilinç fikrini yalnız 'ölümsüzlük mümkün mü?' sorusuna indirmiyor. Yüklenen David orijinal David'in devamı mı, yoksa onun anılarından oluşturulmuş başka bir varlık mı? Üstelik dijital zihin kopyalanabilir, hızlandırılabilir ve fiziksel bedenin sınırlarından kurtulabilir. Dizi bu teknolojinin aile ilişkisini bile nasıl yeniden tanımladığını adım adım açıyor.

Animasyon biçimi Pantheon'a insan bedeninin sınırlarından tamamen çıkma özgürlüğü veriyor ve dizi ikinci sezonunda bu fikri oldukça uzak noktalara taşıyor. Teknoloji temalı başka listelere rahatlıkla girebilirdi ama asıl ağırlığı bilincin kopyalanabilir hâle geldiğinde 'tek ve eşsiz insan' fikrine ne olacağı üzerinde.

İnsan bilincinin 'stack' adı verilen cihazlara kaydedilebildiği gelecekte ölüm artık bedenin ölmesiyle aynı şey değildir. Yüzyıllardır depoda tutulan eski asker Takeshi Kovacs'ın bilinci yeni bir bedene yüklenir ve zengin Laurens Bancroft'un cinayetini çözmekle görevlendirilir. Kovacs ilerleyen yıllarda başka bedenlerde yaşamaya devam ederken kendi geçmişi ve eski ilişkileriyle de yüzleşir.

Altered Carbon bedeni kimliğin sabit merkezi olmaktan çıkarıyor. Kovacs'ın yüzü sezonlar arasında bile değişebiliyor ama anıları ve geçmişi aynı kişinin devamı olduğunu düşündürüyor. Buna karşılık bedeni değiştirmenin sınıfsal bir ayrıcalığa dönüşmesi, zenginlerin yüzyıllarca yaşamasını sağlarken bedenlerin neredeyse tüketim malzemesi gibi kullanılmasına yol açıyor.

Dizinin en ilginç tarafı 'ruh' fikrini teknolojik bir dosyaya dönüştürdükten sonra sorunun çözülmemesi. Bilincin aktarılabilir olması kimliği basitleştirmiyor; tam tersine insanın bedenle, ölümle ve geçmişiyle kurduğu ilişkiyi daha karmaşık hâle getiriyor.

Heidi Bergman, askerlerin sivil hayata dönmesine yardımcı olduğunu söyleyen Homecoming adlı tesiste danışman olarak çalışır. Yıllar sonra bu işi bırakmış ve geçmişi hakkında şaşırtıcı derecede az şey hatırlayan bir hayat sürmektedir. Savunma Bakanlığı'ndan gelen sorular, Heidi'nin tesiste gerçekten ne yapıldığını ve kendi hafızasının neden bu kadar parçalı olduğunu araştırmasına yol açar.

Homecoming'in bilim kurgu fikri gösterişli teknolojiye değil, hafızayı kimyasal yollarla zayıflatmanın ne işe yarayacağına dayanıyor. Walter'ın savaş deneyimlerinden kurtulma umudu ile kurumun bu hafıza kaybından elde etmeyi planladığı fayda birbirinden çok farklı. Heidi'nin geçmişi hatırlamaya çalışması da kişisel bir gizemden kurumsal manipülasyon hikâyesine dönüşüyor.

İkinci sezon Jackie'nin kim olduğunu bile bilmeden uyanmasıyla aynı fikri başka yönden sürdürüyor. Homecoming'i bu listede ayrı bir yere koyan şey, belleğe müdahalenin uzak gelecekte değil bugünün şirket ve devlet yapıları içinde gerçekleşebilecek kadar sıradan görünmesi.

Westworld adlı ileri teknoloji eğlence parkında insan görünümlü androidler, ziyaretçilere Vahşi Batı senaryoları yaşatmak için kullanılır. Her döngünün sonunda 'host'ların anıları temizlenir ve ertesi gün aynı hikâyeler yeniden başlar. Dolores, Maeve ve diğer hostlar geçmiş döngülerinden görüntüler hatırlamaya başladıkça parkın onlar için kurduğu gerçeklik çözülmeye başlar.

Westworld'de hafıza başta bir arıza gibi görülüyor. Eski döngülerden kalan görüntüler hostların programını bozuyor; fakat zamanla tam tersine bu kalıntıların kişiliklerinin temelini oluşturduğu anlaşılıyor. Dolores'in aynı olayları defalarca yaşaması veya Maeve'in kızına ilişkin anılarının silinememesi, acı verici geçmişin bile benlik için ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Özellikle ilk sezon, **Westworld benzeri diziler** arayanların neden hafıza ve kimlik temalarına döndüğünü çok iyi açıklıyor. Bilinç burada yeni bir şey öğrenmekten çok, sistemin sürekli sildiği geçmişi yeniden hatırlamakla ortaya çıkıyor.

Dollhouse adlı gizli organizasyon, 'Active' olarak bilinen insanların kişiliklerini ve anılarını silip müşterilerin ihtiyaçlarına göre hazırlanmış yeni kimlikler yüklüyor. Echo da her görevden sonra sıfırlanarak başka bir karaktere dönüştürülen bu insanlardan biri. Ancak silinen kişiliklerin izleri Echo'nun zihninde kalmaya başladıkça organizasyonun kontrolü zayıflar.

Dizinin rahatsız edici fikri Echo'ya yüklenen kişiliklerin sahte olmasından çok, 'boş' hâlinin gerçekten boş olup olmadığı. Farklı görevlerde öğrendiği beceriler ve yaşadığı duygular silindikten sonra bile bazı izler geri geliyor. Böylece Echo'nun kimliği tek bir orijinal kişiliğe dönmek yerine üst üste yığılmış hayatların toplamı hâline geliyor.

Dollhouse bugün daha da ilginç görünüyor çünkü kişiliği veri olarak ele alan daha sonraki bilim kurgu yapımlarının pek çok sorusunu erken dönemde ortaya atmıştı. Kimliğin sahip olunabilecek, değiştirilebilecek ve satılabilecek bir şeye dönüşmesi onu listenin en sert örneklerinden biri yapıyor.

Lumon Industries çalışanları, 'severance' adı verilen cerrahi işlem sayesinde iş yerindeki ve dışarıdaki anılarını tamamen birbirinden ayırabiliyor. Mark Scout asansörden ofise indiğinde dışarıdaki hayatını hatırlamayan 'innie' Mark'a dönüşüyor; işten çıktığında ise içeride geçen saatler hakkında hiçbir şey bilmiyor. İş arkadaşlarından birinin Lumon dışında ortaya çıkması, Mark'ın iki hayat arasındaki duvarı sorgulamasına neden oluyor.

Severance'ın fikrini güçlü yapan şey hafıza kaybını iki ayrı kişiliğin doğuşuna kadar götürmesi. Innie Mark yalnızca dışarıdaki Mark'ın eksik versiyonu değil; arkadaşları, korkuları ve deneyimleri olan bağımsız bir insan. Üstelik işten ayrılamıyor çünkü asansöre bindiği anda bilinci fiilen sona eriyor. Böylece 'iş-yaşam dengesi' fikri çok karanlık bir özgür irade sorununa dönüşüyor.

Hafızanın insan kimliğini ne kadar belirlediğini bu kadar yalın bir mekanizmayla tartışan az dizi var. Geniş **bilim kurgu dizileri** alanından bu kadar net ayrılmasının nedeni de burada: Severance geleceğin teknolojisini göstermekten çok, aynı bedenin içinde iki farklı insan yaratıldığında hangisinin yaşamı üzerinde söz hakkı olduğunu soruyor.