Avrupa bilim kurgu filmleri, Hollywood’un büyük bütçeli yapımlarından oldukça farklı bir damar oluşturuyor. Türün Avrupa’daki örnekleri çoğu zaman gösterişli uzay savaşlarından çok insanın teknolojiyle ilişkisine, sınıfsal eşitsizliğe, yalnızlığa, kimliğe ve geleceğin nasıl bir yere dönüşebileceğine odaklanıyor.
Bu listede Fransız sinemasının deneysel klasiği La Jetée’den İsveç’in karanlık uzay yolculuğu Aniara’ya, İspanyol zaman paradoksu Timecrimes’dan biyolojik felaket sonrası dünyasıyla Vesper’a uzanan 12 farklı film yer alıyor. Bazıları bilim kurgu meraklılarının yakından tanıdığı yapımlar; bazılarıysa türün içinde biraz daha derine inmeyi hak eden güçlü keşifler.
12 Vesper (2022)
IMDb: 6.0
Yönetmen: Kristina Buožytė, Bruno Samper
Oyuncular: Raffiella Chapman, Eddie Marsan, Rosy McEwen
Tür: Bilim Kurgu, Dram, Distopya
Dünya’nın ekolojik sistemi çökmüş, genetik olarak tasarlanmış organizmalar doğanın büyük bölümünü değiştirmiştir. Genç Vesper, felçli babasıyla birlikte yoksulluk içinde yaşarken biyoloji konusunda sıra dışı bir yetenek geliştirir. Bir gün yakınlarda düşen hava aracından Camellia adlı gizemli bir kadını kurtarması, Vesper’ın içinde yaşadığı düzenin dışına çıkabilecek bir fırsat yaratır.
Vesper‘ın dünyası dev bütçeli post-apokaliptik filmlerden çok daha mütevazı ama çok daha tuhaf görünüyor. Bitkiler, mantarlar, organik makineler ve genetik deneyler neredeyse her karede karşımıza çıkıyor; filmin geleceği metalik şehirlerden değil çürüyen ve yeniden biçimlenen doğadan oluşuyor. Raffiella Chapman da Vesper’ı alışılmış “seçilmiş çocuk” kahramanına çevirmeden oynuyor. Hikâye yer yer ağırlaşsa da biyopunk tarafı ve elle tutulur görsel dünyası, son yılların gözden kaçmış Avrupa bilimkurgularından birini ortaya çıkarıyor.
11 Oxygen (2021)
IMDb: 6.5
Yönetmen: Alexandre Aja
Oyuncular: Mélanie Laurent, Mathieu Amalric, Malik Zidi
Tür: Bilim Kurgu, Gerilim, Gizem
Bir kadın son derece dar bir kriyojenik kapsülün içinde gözlerini açar. Kim olduğunu, buraya nasıl geldiğini ya da dışarıda ne bulunduğunu hatırlamamaktadır. Kapsülün yapay zekâ sistemi M.I.L.O. bazı sorularına cevap verebilir ancak sistemi açmaya yetkisi yoktur. Daha kötüsü, içerideki oksijen seviyesi hızla düşmektedir. Kadının kaçmak için önce kendi geçmişini hatırlaması gerekir.
Neredeyse bütünü tek bir kapsülün içinde geçen bir filmi 100 dakika boyunca canlı tutmak kolay değil. Alexandre Aja bunu büyük ölçüde Mélanie Laurent sayesinde başarıyor. Laurent’ın paniği giderek kontrol altına alıp elindeki az sayıdaki bilgiyle çözüm araması filmin ritmini taşıyor. Mekânın küçüklüğü de gerçek bir fiziksel sıkışmışlık yaratıyor. Oxygen fikirlerini tamamen kusursuz bağlamasa da tek mekân bilimkurgusunu sevenler için hızlı ilerleyen, zekice kurulmuş ve oldukça klostrofobik bir seyirlik.
10 Archive (2020)
IMDb: 6.4
Yönetmen: Gavin Rothery
Oyuncular: Theo James, Stacy Martin, Rhona Mitra
Tür: Bilim Kurgu, Dram, Gizem
2038 yılında George Almore, insan seviyesinde bilinç geliştirebilecek bir yapay zekâ üzerinde çalışmaktadır. Uzak bir araştırma tesisinde neredeyse tamamen yalnız yaşayan George’un geliştirdiği robotların her biri bir öncekinden daha ileri durumdadır. Son prototipi J3 ise insan davranışlarına hiç olmadığı kadar yaklaşmıştır. George’un projesinin arkasında işverenlerinden gizlediği oldukça kişisel bir neden de vardır.
Gavin Rothery’nin filmi yapay zekâ konusuna gösterişli bir gelecek tasarımından çok yas, anılar ve insanın kaybettiği birini geri getirme isteği üzerinden yaklaşıyor. J1, J2 ve J3’ün birbirinden farklı bedenleri filmin en hoş fikirlerinden biri; özellikle daha ilkel J1’in hantal hareketlerinde beklenmedik bir duygusallık var. Archive bazı tanıdık bilimkurgu yollarından geçiyor ama prodüksiyon tasarımı, Theo James’in sakin performansı ve melankolik tonu sayesinde kendi kimliğini bulmayı başarıyor.
9 The Platform (2019)
IMDb: 7.0
Yönetmen: Galder Gaztelu-Urrutia
Oyuncular: Iván Massagué, Zorion Eguileor, Antonia San Juan
Tür: Bilim Kurgu, Gerilim, Distopya
Goreng, kat kat aşağı uzanan dikey bir hapishanede gözlerini açar. Her katta iki mahkûm bulunur ve günün belirli saatinde üzeri yemek dolu büyük bir platform en üst kattan başlayarak aşağı doğru iner. Yukarıdakiler istedikleri kadar yiyebilir; aşağı katlara ise yalnızca geriye kalanlar ulaşır. Mahkûmların hangi katta uyanacağı da düzenli olarak değişmektedir.
The Platform metaforunu gizlemeye çalışan bir film değil. Zenginlik dağılımı, açlık, dayanışma ve bencillik üzerine söylemek istediğini doğrudan seyircinin önüne koyuyor. Bu açıklık zaman zaman filmi fazla didaktik hale getirse de hapishanenin son derece basit tasarımı fikri müthiş çalışıyor. Yukarıdan aşağı inen tek bir yemek masasından bütün bir sınıf sistemi çıkarabilmesi, filmin neden kısa sürede uluslararası ölçekte karşılık bulduğunu da açıklıyor. Sert ve rahatsız edici sahnelerine hazırlıklı olmak gerek.
8 Aniara (2018)
IMDb: 6.3
Yönetmen: Pella Kågerman, Hugo Lilja
Oyuncular: Emelie Garbers, Bianca Cruzeiro, Arvin Kananian
Tür: Bilim Kurgu, Dram, Distopya
Yaşanması giderek zorlaşan Dünya’dan Mars’a insan taşıyan Aniara adlı dev yolcu gemisi, rutin seferlerinden birinde beklenmedik bir olayın ardından rotasından çıkar. Başlangıçta yolcular durumun kısa sürede düzeltileceğine inanır. Fakat geminin doğru rotaya dönme ihtimali azaldıkça binlerce insan kendilerini ne zaman sona ereceği bilinmeyen bir yolculuğun içinde bulur.
Harry Martinson’ın 1956 tarihli şiirinden uyarlanan Aniara, uzay yolculuğunun romantik tarafıyla hiç ilgilenmiyor. Geminin alışveriş alanları, eğlence mekânları ve yapay doğası başlangıçta dev bir kruvaziyer hissi verirken zaman geçtikçe aynı yerler giderek tuhaflaşıyor. Film özellikle insanların kaçış yolu kalmadığında gündelik düzenlerini sürdürme çabasına çok iyi bakıyor. Ağır, karamsar ve kolay tüketilmeyen bir bilimkurgu; fakat final jeneriği geldiğinde Aniara‘yı unutmak pek kolay değil.
7 High Life (2018)
IMDb: 5.7
Yönetmen: Claire Denis
Oyuncular: Robert Pattinson, Juliette Binoche, André Benjamin
Tür: Bilim Kurgu, Dram, Gerilim
Monte ve küçük kızı Willow, uzayın derinliklerinde ilerleyen bir gemide yaşamaktadır. Filmin geçmişe dönüşleri, gemide başlangıçta ölüm cezasına çarptırılmış mahkûmlardan oluşan daha kalabalık bir grubun bulunduğunu gösterir. Mahkûmlar bir kara deliğe doğru gönderilen tehlikeli bir görevin parçasıdır ve gemideki doktor Dibs aynı zamanda insan üremesi üzerine deneyler yürütmektedir.
Claire Denis uzay filmlerinin alışıldık kahramanlık duygusundan özellikle uzak duruyor. High Life kirli, fiziksel ve zaman zaman oldukça rahatsız edici bir film. Robert Pattinson’ın içine kapanık Monte’si ile Juliette Binoche’un Dibs’i arasındaki karşıtlık da hikâyenin garip tonuna çok yakışıyor. Film herkese göre değil; hatta listedeki en bölücü yapım rahatlıkla bu olabilir. Ama bilimkurgunun güvenli sınırlarını terk edip beden, cinsellik, yalnızlık ve ölüm üzerine daha sert bir şey arayanlar için fazlasıyla ilginç.
6 The Congress (2013)
IMDb: 6.4
Yönetmen: Ari Folman
Oyuncular: Robin Wright, Harvey Keitel, Jon Hamm
Tür: Bilim Kurgu, Animasyon, Dram
Robin Wright kendisinin kurgusal bir versiyonunu oynuyor: kariyeri gerilemeye başlayan oyuncuya bir stüdyo sıra dışı bir teklif sunuyor. Wright’ın bedeninin ve mimiklerinin tamamen dijital olarak taranması karşılığında stüdyo onun sanal kopyasını istediği yapımlarda kullanabilecektir. Gerçek oyuncunun ise artık kamera karşısına geçmemesi gerekmektedir.
Ari Folman filmin bir bölümünü canlı çekimle, büyük bölümünü ise baş döndürücü bir animasyon dünyasıyla anlatıyor. İlk gösteriminin üzerinden yıllar geçtikçe daha da güncel hale gelen filmlerden biri bu. Dijital oyuncular, yapay olarak üretilmiş yüzler, eğlence endüstrisinin insan bedenini bir ürüne dönüştürmesi gibi fikirler artık bilimkurgudan çok güncel sektör tartışmalarını çağrıştırıyor. İkinci yarısı zaman zaman dağınıklaşsa da The Congress‘in hayal gücü ve Robin Wright’ın kendi yıldız imajını kullanma biçimi hâlâ çok özel.
5 Moon (2009)
IMDb: 7.8
Yönetmen: Duncan Jones
Oyuncular: Sam Rockwell, Kevin Spacey, Dominique McElligott
Tür: Bilim Kurgu, Dram, Gizem
Sam Bell üç yıllık sözleşmesinin sonuna yaklaşmaktadır. Ay’ın uzak tarafındaki bir madencilik tesisinde neredeyse tamamen yalnız çalışan Sam’in tek düzenli arkadaşı GERTY adlı yapay zekâdır. Dünya’yla doğrudan iletişim kuramayan Sam eve dönmesine birkaç hafta kala sağlık sorunları yaşamaya ve çevresinde açıklayamadığı şeyler fark etmeye başlar.
Duncan Jones’un ilk uzun metrajı, modern bilimkurgunun en başarılı düşük bütçeli örneklerinden biri. Sam Rockwell neredeyse filmi tek başına taşıyor; yalnızlık, rutin ve giderek artan kuşkuyu abartılı bir performansa ihtiyaç duymadan kuruyor. Ay üssünün maketleri ve analog görünümlü ekipmanları da filme bugün hâlâ eskimemiş bir fiziksel doku veriyor. Moon yalnızca uzayda geçen bir gizem değil; çalışma hayatı, insanın değeri ve şirketlerin bireye nasıl baktığı üzerine oldukça sert bir film.
4 Cargo (2009)
IMDb: 6.1
Yönetmen: Ivan Engler, Ralph Etter
Oyuncular: Anna Katharina Schwabroh, Martin Rapold, Regula Grauwiller
Tür: Bilim Kurgu, Gerilim, Gizem
Dünya yaşanması giderek zor bir gezegene dönüşmüş, insanların önemli bölümü uzay istasyonlarına taşınmıştır. Doktor Laura Portmann, uzak bir gezegene yerleşebilmek için para biriktirmek amacıyla yıllar sürecek bir kargo gemisi görevini kabul eder. Mürettebatın büyük bölümü yolculuk boyunca uyutulurken Laura’nın nöbeti sırasında geminin kargo bölümünden gelen sesler, sıradan görünen görevin düşündüğünden farklı olduğunu gösterir.
İsviçre yapımı Cargo, ilk bakışta Alien sonrası uzay gerilimlerinin tanıdık görüntülerine sahip: karanlık koridorlar, devasa bir gemi ve dış dünyadan tamamen kopmuş küçük bir ekip. Ancak film ilerledikçe ilgisini doğrudan yaratık korkusuna değil, insanların daha iyi bir hayata duyduğu özleme ve bu özleğin nasıl kullanılabileceğine çeviriyor. Büyük Hollywood prodüksiyonlarıyla yarışacak bütçesi yok ama soğuk görsel tasarımı ve sakin temposu filme kendine ait bir karakter kazandırıyor.
3 Timecrimes (2007)
IMDb: 7.1
Yönetmen: Nacho Vigalondo
Oyuncular: Karra Elejalde, Candela Fernández, Bárbara Goenaga
Tür: Bilim Kurgu, Gerilim, Gizem
Héctor, karısıyla birlikte yeni evlerinde sakin bir gün geçirirken dürbünüyle yakındaki ormanda genç bir kadın görür. Merakı onu ormana kadar götürür ve burada yüzü bandajlarla kaplı bir adamın saldırısına uğrar. Kaçmaya çalışırken gizemli bir tesise girer ve kendisini yaklaşık bir saat geçmişe gönderen bir makinenin içinde bulur. Eve baktığında ise birkaç saat önceki kendisini görmektedir.
Timecrimes, zaman yolculuğu fikrinden mümkün olan en ekonomik şekilde yararlanan filmlerden biri. Nacho Vigalondo büyük bilimkurgu dekorlarına ihtiyaç duymadan birkaç mekân, küçük bir oyuncu kadrosu ve sürekli birbirine dolanan neden-sonuç ilişkileriyle eğlenceli bir bilmece kuruyor. Héctor’un sorunları çözmeye çalıştıkça yeni sorunların sebebi haline gelmesi filmi sürekli hareket halinde tutuyor. Zaman paradokslarını sevenlerin özellikle kaçırmaması gereken küçük ama çok akıllıca tasarlanmış bir İspanyol bilimkurgusu.
2 The Bothersome Man (2006)
IMDb: 7.2
Yönetmen: Jens Lien
Oyuncular: Trond Fausa Aurvåg, Petronella Barker, Per Schaanning
Tür: Bilim Kurgu, Distopya, Kara Komedi, Dram
Andreas, nasıl geldiğini tam olarak bilmediği tuhaf bir şehirde yeni bir hayata başlar. Kendisine iyi bir iş, güzel bir ev ve sorunsuz görünen ilişkiler sunulur. Fakat şehirde bir şeyler ters gitmektedir. İnsanlar mutsuz görünmez ama gerçekten mutlu da değildir; yiyeceklerin tadı, içkinin etkisi, ilişkilerin heyecanı sanki dünyadan çekilip alınmıştır. Andreas çevresindeki bu kusursuz düzene uyum sağlamak yerine sorular sormaya başlar.
Jens Lien’in filmi distopyayı beton duvarlar, polis devletleri ya da teknolojik gösteriler üzerinden kurmuyor. Tam tersine her şey temiz, düzenli ve rahattır. Filmin kara mizahı da buradan çıkıyor. Trond Fausa Aurvåg’ın giderek daha huzursuz hale gelen Andreas’ı, kendisine sunulan konforun neden bu kadar boş geldiğini anlamaya çalışırken film modern refah toplumuna oldukça sivri bir yerden bakıyor. Sessiz sedasız başlayan ama zihinde uzun süre kalan tuhaf bir bilimkurgu.
1 La Jetée (1962)
IMDb: 8.2
Yönetmen: Chris Marker
Oyuncular: Davos Hanich, Hélène Chatelain, Jacques Ledoux
Tür: Bilim Kurgu, Dram, Kısa Film
Üçüncü Dünya Savaşı’nın ardından Paris yerle bir olmuştur. Yeraltında yaşayan bilim insanları, insanlığın geleceğini kurtarabilmek için zamanda yolculuk deneyleri yaparken güçlü çocukluk anılarına sahip bir adamı denek olarak seçer. Adamın zihninde sürekli geri döndüğü bir havaalanı iskelesi, bir kadın ve çocukken tanık olduğu esrarengiz bir olay vardır.
Chris Marker’ın yalnızca 28 dakikalık filmi neredeyse tamamen siyah-beyaz fotoğraflardan oluşuyor. Buna rağmen birkaç dakikada unutulması zor bir dünya kuruyor. Hafıza ile zaman arasındaki ilişkiyi büyük teknolojik açıklamalara ihtiyaç duymadan anlatması bugün bile son derece etkileyici. 12 Monkeys dahil pek çok filme ilham veren La Jetée, bilimkurgunun dev bütçelerden önce iyi bir fikre ihtiyaç duyduğunu hatırlatan filmlerden.
