Filmler Nasıl Yok Oluyor? Sinema Arşivlerini ve Kayıp Filmleri Anlatan Beş Belgesel

Martin Scorsese, Amerikan sinemasının yaklaşık bir asırlık geçmişinde kişisel bir yolculuğa çıkıyor. Sevdiği filmlerden ve yönetmenlerden hareket eden belgesel; hikâye anlatıcılarını, görsel dünyalar kuran sinemacıları, tür sinemasının ustalarını ve stüdyo sisteminin sınırlarını zorlayan yönetmenleri bir araya getiriyor. Scorsese yalnızca ünlü filmleri hatırlatmıyor; Amerikan sinemasının kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını kendi sinema hafızası üzerinden anlatıyor.

Listenin diğer filmleri kadar doğrudan restorasyon laboratuvarlarına ya da çürüyen film şeritlerine odaklanmasa da Scorsese'nin yaklaşımı sinema mirasının neden korunması gerektiğini çok iyi anlatıyor. Buradaki çekicilik, büyük bir yönetmenin film tarihini ders verir gibi sıralaması değil; sevdiği görüntüler, oyuncular ve yönetmenlerle kurduğu kişisel ilişkinin sürekli hissedilmesi. Dört saate yaklaşan süresi göz korkutucu olabilir ama Scorsese'nin anlatıcılığı filmi kuru bir sinema tarihi özetine dönüşmekten kurtarıyor.

A Personal Journey with Martin Scorsese Through American Movies, kayıp filmler meselesine teknik açıdan yaklaşmıyor; daha temel bir soruya cevap veriyor: Eski filmleri neden korumaya değer buluyoruz? Sinema tarihinin yalnızca başyapıtlardan değil, seyircilerin ve sinemacıların birbirine aktardığı bir hafızadan oluştuğunu hatırlatmasıyla listenin en geniş perspektifli filmi.

These Amazing Shadows, ABD Kongre Kütüphanesi bünyesindeki National Film Registry'nin nasıl çalıştığını ve Amerikan sinemasından hangi filmlerin gelecek kuşaklar için korunmaya değer bulunduğunu anlatıyor. Yönetmenler, oyuncular, arşivciler ve sinema tarihçileriyle yapılan röportajlar; Hollywood klasiklerinden ev filmlerine, haber görüntülerinden bağımsız yapımlara uzanan geniş bir sinema mirasını aynı çatı altında topluyor.

Paul Mariano ve Kurt Norton meseleyi yalnızca büyük Hollywood filmlerini kurtarmak olarak görmüyor. Belgeselin güzel tarafı, bir ev filminin ya da sıradan görünen tarihî bir kaydın da yıllar sonra ne kadar değerli olabileceğini göstermesi. Christopher Nolan, John Waters ve Barbara Kopple gibi isimlerin katılımı filmi canlı tutarken arşivcilerin çalışmalarına ayrılan bölümler korumanın ne kadar zahmetli ve sürekli bir iş olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

These Amazing Shadows zaman zaman Amerikan sinemasına duyulan coşkunun etkisiyle biraz fazla kutlamacı bir tona kayıyor. Yine de film arşivciliğini ilk kez merak eden biri için oldukça iyi bir başlangıç noktası. Bir filmin korunmasının yalnızca sanat eserini değil, çekildiği döneme ait kültürel ve toplumsal bir izi de korumak anlamına geldiğini anlaşılır biçimde anlatıyor.

Bill Morrison'ın Decasia'sı, yıllar içinde kimyasal olarak bozulmuş eski film makaralarından alınan görüntüleri bir araya getiriyor. İnsanlar, şehirler, dansçılar, kovboylar ve artık tam olarak seçilemeyen yüzler perdede belirirken filmin kendisi de eriyor, lekeleniyor ve görüntüyü yutuyor. Morrison bu parçaları geleneksel bir belgesel anlatısına bağlamak yerine Michael Gordon'ın müziği eşliğinde yaklaşık bir saatlik deneysel bir kolaj kuruyor.

Decasia'da film malzemesinin çürümesi üzerine konuşan uzmanlar yok; çürümeyi doğrudan izliyoruz. Bazı karelerde yüzlerin üzerini kabarcıklar kaplıyor, bazılarında görüntünün büyük bölümü kimyasal lekelerin altında kayboluyor. Morrison'ın en iyi kararı bunları temizlemeye ya da düzgün bir hikâyeye dönüştürmeye çalışmaması. Seyrettiğimiz insanların kim olduğunu çoğu zaman bilmiyoruz ve tam da bu belirsizlik, kaybolmuş görüntülerin yarattığı tuhaflığı daha da çarpıcı hale getiriyor.

Listedeki en deneysel ve en az açıklayıcı film bu. Buna karşılık fiziksel film malzemesinin gerçekten ölebileceğini Decasia kadar doğrudan gösteren çok az yapım var. Arşivcilik hakkında bilgi vermekten çok, korunmayan bir görüntünün zaman karşısında nasıl parçalandığını gösteren bir ağıt gibi çalışıyor; bazı kareleri bittikten sonra uzun süre akılda kalıyor.

Inés Toharia Terán'ın belgeseli, yüz yılı aşkın süredir çekilmiş hareketli görüntüleri bugün hâlâ nasıl izleyebildiğimiz sorusundan yola çıkıyor. Arşivciler, küratörler, restorasyon uzmanları ve sinemacılar dünyanın farklı yerlerindeki film koleksiyonlarının korunması için verilen mücadeleyi anlatıyor. Nitrat filmlerin kırılganlığından restorasyon süreçlerine, dijital çağın getirdiği yeni sorunlara kadar film mirasının karşı karşıya olduğu pek çok tehlike ele alınıyor.

Film, the Living Record of Our Memory bu listenin konuya en kapsamlı yaklaşan yapımı. Kevin Brownlow ve Margaret Bodde gibi isimlerin yanında farklı ülkelerde çalışan arşivcileri dinlemek, film korumanın yalnızca birkaç büyük kurumun işi olmadığını gösteriyor. Özellikle depolarda, laboratuvarlarda ve arşivlerde çalışan insanların günlük emeğine ayrılan bölümler değerli. Film bazen çok fazla başlığa dokunduğu için odağını genişletiyor ama araştırmasının zenginliği bunu büyük ölçüde telafi ediyor.

Eski filmlerin kendiliğinden geleceğe ulaşmadığını görmek isteyenler için son derece iyi bir belgesel. Bir kutuda yıllarca bekleyen makaranın bulunmasından temizlenip kataloglanmasına ve yeniden gösterilebilir hale gelmesine kadar uzanan süreç, sinema tarihinin arkasında görünmeyen büyük bir emek olduğunu hatırlatıyor. Listedeki diğer filmleri izlemek için de sağlam bir çerçeve sunuyor.

Bill Morrison, Kanada'nın Yukon bölgesindeki Dawson City'de 1978 yılında ortaya çıkarılan olağanüstü bir film hazinesinin izini sürüyor. Yıllar önce kullanılmayan bir yüzme havuzunun altına gömülen yüzlerce nitrat film makarası, onlarca yıl donmuş toprağın içinde kaldıktan sonra tesadüfen bulunuyor. Belgesel bu keşfi Klondike Altına Hücumu'ndan kasabanın sinema kültürüne ve kayıp sessiz filmlerin tarihine kadar uzanan çok daha büyük bir hikâyenin içine yerleştiriyor.

Dawson City: Frozen Time'ı özel yapan, inanılmaz arşiv hikâyesini klasik röportajlarla anlatmak yerine büyük ölçüde kurtarılan görüntüler üzerinden kurması. Hasarlı film parçaları, eski fotoğraflar ve Alex Somers'ın müziği birbirine eklenirken Dawson City'nin tarihi de yavaş yavaş ortaya çıkıyor. Morrison acele etmiyor; iki saate yayılan ritim herkese göre olmayabilir. Fakat bulunan makaraların içindeki insanların yaklaşık bir asır sonra yeniden perdede belirmesi başlı başına büyüleyici.

Bir grup eski film makarasının nasıl kaybolduğunu, toprağın altında nasıl hayatta kaldığını ve yıllar sonra sinema tarihinin parçası olarak geri döndüğünü anlatması bakımından listenin başlığına en eksiksiz karşılığı Dawson City veriyor. Üstelik bunu yalnızca bilgi aktararak değil, kurtarılmış filmleri yeniden kullanarak yapıyor. Kayıp sinema tarihinin bazen gerçekten toprağın altından çıkarılabileceğini gösteren olağanüstü bir belgesel.