Sinema tarihinin büyük kötü karakterlerini düşündüğümüzde çoğunun tehdidi hemen anlaşılır. Hannibal Lecter insan yer. Norman Bates cinayet işler. Darth Vader karşısındaki insanı dokunmadan boğabilir.
Nurse Ratched ise çoğu zaman masasının arkasında oturur.
Sesi sakindir. Üniforması kusursuzdur. Elinde silah yoktur. Bir odaya girdiğinde kimseyi tehdit etmesine de gerek kalmaz. Çünkü One Flew Over the Cuckoo’s Nest boyunca onun gerçek gücü, ne yapabileceğinden çok neye karar verebildiğinde ortaya çıkar.
American Film Institute, Nurse Ratched’ı Amerikan sinemasının en büyük kötü karakterleri listesinde beşinci sıraya yerleştirdi. Önünde Hannibal Lecter, Norman Bates, Darth Vader ve Batı’nın Kötü Cadısı var. Ratched’ın böyle bir grubun arasına girmesi bile başlıktaki soruyu ciddiye almaya yetiyor.
Peki yaklaşık yarım yüzyıl sonra bile bu kadından neden bu kadar nefret ediyoruz?
Ratched bağırmıyor çünkü bağırmasına gerek yok
McMurphy hastaneye geldiği anda Nurse Ratched ile arasındaki fark hemen belli oluyor. McMurphy yüksek sesli, bedensel, dürtüsel ve sürekli hareket halinde. İnsanlarla şakalaşıyor, kuralları esnetiyor, odaya girdiğinde varlığını hissettirmek istiyor.
Ratched tam tersi.
Oturduğu yerden konuşuyor. Sesini yükseltmeden toplantıyı yönetiyor. Bir hastanın ne zaman konuşacağına, televizyonun açılıp açılmayacağına, hangi talebin dikkate alınacağına karar veren sistem zaten onun etrafında kurulmuş durumda.
Bu yüzden McMurphy otorite göstermek istediğinde bir şey yapmak zorunda. Bir kuralı çiğnemeli, bir oylama başlatmalı, hastaları ayağa kaldırmalı.
Ratched’ın böyle bir gösteriye ihtiyacı yok.
Kurallar zaten onun tarafında.
Film boyunca bundan daha rahatsız edici olan şey de pek yok. Ratched nadiren “Sana zarar vereceğim” diyor. Bunun yerine prosedürü uyguladığını, düzeni koruduğunu ve hastaların iyiliği için hareket ettiğini hissettiriyor.
Kötülüğü görünmez hale getiren de bu.
İnsanların neye utandığını biliyor
Nurse Ratched’ın gerçek silahını en açık biçimde grup terapisi sahnelerinde görüyoruz.
Toplantılar teorik olarak hastaların kendilerini açmaları için düzenlenmiş durumda. Fakat Ratched konuşmanın yönünü belirledikçe terapiyle sorgulama arasındaki çizgi giderek bulanıklaşıyor. Hastaların cinsel hayatları, aile ilişkileri ve korkuları herkesin önünde masaya yatırılıyor.
Ratched çoğu zaman doğrudan hakaret etmiyor.
Sadece doğru soruyu yanlış anda soruyor.
Billy Bibbit söz konusu olduğunda bunun ne kadar ileri gidebildiği ortaya çıkıyor. Billy’nin annesiyle ilişkisinin onun için ne kadar hassas olduğunu biliyor. Billy’nin utanç duygusunun nereden geldiğini biliyor. Ve filmin en acımasız anlarından birinde fiziksel güç kullanmasına gerek kalmadan tam olarak o noktaya dokunuyor.
Louise Fletcher’ın bu sahnelerde yaptığı şey çok önemli. Ratched öfkeden kendisini kaybetmiyor. Tam tersine, kontrolünü hiç kaybetmiyor.
Bir insanı cezalandırırken bile profesyonel görünmeyi sürdürüyor.
Karakteri sıradan bir sadistten ayıran şey burada.
Louise Fletcher onu “kötü kadın” gibi oynamadı
Nurse Ratched’ın kolayca karikatüre dönüşebilecek bir karakter olduğu açık. Daha sert bakışlar, yüksek sesli tehditler ve açık bir zalimlik tercih edilseydi, seyirci kime karşı olduğunu ilk dakikadan anlayabilirdi.
Louise Fletcher başka bir yol seçti.
Fletcher yıllar sonra karakteri bir kötü olarak düşünmediğini söyledi. Ratched için kurduğu geçmişte karakterin her şeyden önce kontrol ihtiyacı vardı. Watergate döneminde Richard Nixon üzerine düşündüğünü, Ratched’ın da yaptığı şeylerin doğru olduğuna gerçekten inandığını hayal ettiğini anlattı. Fletcher’ın ifadesiyle mesele, gücün insanı bozmasıydı; Ratched kendisini zarar veren biri olarak değil, yapılması gerekeni yapan kişi olarak görüyordu.
Bu tercih filmin bütün dengesini değiştiriyor.
Ratched hastalara karşı nefret dolu görünmüyor. Hatta bazı anlarda yüzünde küçük bir gülümseme var. Konuşurken kelimelerini dikkatle seçiyor. Bedeni neredeyse hiç kontrolden çıkmıyor.
Böylece karakterin kötülüğü öfkeden değil, kendinden emin olmaktan geliyor.
Vanity Fair’in Fletcher’ın performansının yapım sürecini ele alan dosyası da filmin Ratched’ı Ken Kesey’nin romandaki daha büyük ve sembolik “baskıcı sistem” figüründen alıp daha insani, dolayısıyla daha tanıdık bir otoriteye dönüştürdüğünü vurguluyor.
Ratched’ı ürkütücü yapan şey onun bir canavar gibi görünmesi değil.
Canavara hiç benzememesi.
Kendini kötü biri olarak görmemesi daha da rahatsız edici
Hannibal Lecter’ın kim olduğu konusunda fazla bir belirsizlik yoktur.
Ratched farklı.
Film hiçbir noktada onun odasına çekilip hastalara nasıl eziyet edeceğini planladığını göstermiyor. Ratched için yapılanların çoğu hastanenin düzeni, tedavi sistemi ve kendi sorumluluğu içinde açıklanabilir.
Sorun tam da burada başlıyor.
Kendi otoritesiyle hastaların iyiliği arasındaki farkı giderek ayıramıyor.
McMurphy ile yaşadığı çatışma büyüdükçe artık yalnızca kurumu yönetmiyor. Kendisinin sorgulanmasına da tahammül edemiyor. Bir televizyon oylaması bile basit bir yönetim kararından çıkarak kişisel bir güç mücadelesine dönüşüyor.
Ratched’ın öfkesini en çok hissettiğimiz anlar yine bağırdığı anlar değil.
Birinin onun kurduğu düzeni bozabildiğini fark ettiği anlar.
Bu yüzden Fletcher’ın Nixon benzetmesi çok yerinde. Karakterin mantığında “Ben kötü bir şey yapıyorum” düşüncesi olmayabilir.
“Benim otoritemin korunması gerekiyor” düşüncesi yeterli.
Romanın canavarı filmde daha sıradan hale geldi
Ken Kesey’nin 1962 tarihli romanında Nurse Ratched çok daha büyük bir sembolik anlam taşıyor.
Roman Chief Bromden’ın bakış açısından anlatıldığı için hastane yalnızca bir hastane değil; Bromden’ın “Combine” adını verdiği, insanları hizaya sokan devasa bir sistemin parçası gibi görülüyor. Ratched da bu düzenin neredeyse insan biçimine bürünmüş hali.
Miloš Forman’ın filmi bu anlatımın önemli bölümünü geride bırakıyor.
Chief hâlâ önemli bir karakter fakat artık hikâyeyi onun zihninin içinden izlemiyoruz. Böylece Ratched da daha az mitolojik bir figüre dönüşüyor.
Pauline Kael, filmin gösterime girdiği dönemde yaptığı değerlendirmede Kesey’nin romanındaki daha büyük karşı-kültür sembolizminin filmde sadeleştiğine dikkat çekiyordu.
Bu değişim ilk bakışta Ratched’ı zayıflatacakmış gibi görünüyor.
Tam tersi oluyor.
Romanın büyük, baskıcı sisteminin temsilcisi olmaktan çıktıkça gerçek hayatta karşılaşabileceğimiz bir insana daha çok benziyor.
Bir patron.
Bir yönetici.
Bir öğretmen.
Bir memur.
Bir kurumun kendisine verdiği küçük veya büyük yetkiyi, karşısındaki insanın hayatını kontrol etmek için kullanan herhangi biri.
Film onu daha az fantastik hale getirerek daha rahatsız edici yapıyor.
McMurphy tamamen haklı mı?
Ratched’ın karşısında Jack Nicholson’ın McMurphy’si olduğu için filmin saf bir “özgür adam kötü sisteme karşı” hikâyesine dönüşmesi kolay.
Ama McMurphy de masum bir kahraman değil.
Hastaneye gelirken geçmişinde ciddi suçlar var ve psikiyatri kurumuna gelişi de hapishanedeki çalışma düzeninden kaçma girişimiyle bağlantılı. AFI’nin film özetinde de McMurphy’nin altı aylık cezasını çekmekte olduğu çalışma çiftliğinden kurtulmak için akıl hastalığı numarası yaptığından şüphelenildiği açıkça belirtiliyor.
Film onun kaba, bencil ve sorumsuz taraflarını gizlemiyor.
Bu nedenle Ratched ile çatışmayı yalnızca “iyi adam ve kötü kadın” şeklinde okumak filmi küçültüyor.
İkisi de kontrol istiyor.
McMurphy insanların ne yapacaklarına kendilerinin karar vermesini savunuyor ama o da çoğu zaman odayı kendi enerjisinin etrafında topluyor.
Ratched ise insanların kendi kararlarını vermesinden açıkça rahatsız oluyor.
Fark burada.
McMurphy’nin gücü diğer insanların ona katılmasına bağlı.
Ratched’ın gücü onların katılmasına ihtiyaç duymuyor.
Billy Bibbit sahnesi Ratched hakkında her şeyi söylüyor
Filmin büyük bölümünde Nurse Ratched’ın davranışlarının ne kadarının profesyonel disiplin, ne kadarının kişisel güç arzusu olduğunu tartışabiliriz.
Billy sahnesinde bu savunma çok daha zorlaşıyor.
Billy, uzun süre korku ve utanç içinde yaşayan bir karakter. Ratched bunu biliyor. Annesinin onun üzerindeki etkisini de biliyor.
Billy sonunda kendinden emin ve mutlu göründüğü kısa bir an yaşadığında Ratched onun davranışını anlamaya çalışmıyor.
Cezalandırıyor.
Üstelik bunu Billy’nin en zayıf noktasını kullanarak yapıyor.
“Bunu annene söyleyeceğim” tehdidinin ağırlığı dışarıdan bakıldığında küçük görünebilir. Ratched için de yalnızca birkaç sakin kelimeden ibaret.
Billy için değil.
Filmin Ratched’ı gerçekten kötü karaktere dönüştürdüğü eşik belki de burası.
Çünkü artık mesele hastane kuralları değil.
Karşısındaki insanın psikolojik kırılganlığını bilen birinin bunu bilinçli biçimde kullanması.
Ratched’ın hastaların yardım alması gereken kişiyken onların korkularını yönetim aracına çevirmesi, karakterin bütün çelişkisini tek sahnede topluyor.
Belki de Ratched’a bu kadar öfkelenmemizin nedeni onu tanıyor olmamız
AFI’nin Nurse Ratched’ı beşinci sıraya koyması ilginç çünkü listenin tepesindeki karakterlerle aynı türden bir tehdit oluşturmuyor.
Darth Vader olmayabilir.
Hannibal Lecter hiç değil.
Norman Bates gibi karanlık bir sırrı da yok.
Ratched’ın temsil ettiği korku çok daha sıradan.
İnsanların hayatları üzerinde yetkisi bulunan ve bu yetkinin kendisini otomatik olarak haklı yaptığını düşünen biri.
Karşı çıkarsanız sakinliğini bozmayabilir.
Size bağırmayabilir.
Hatta size yardım ettiğini söyleyebilir.
Ama karar hâlâ onundur.
Louise Fletcher’ın performansının üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen bu kadar iyi çalışmasının nedeni de muhtemelen burada. Fletcher Ratched’a şeytani bir yüz vermedi. Onu profesyonel, düzenli, ölçülü ve yaptığı şeylerin doğru olduğuna inanabilecek kadar normal yaptı.
Bu nedenle “Nurse Ratched sinema tarihinin en kötü kadın karakteri mi?” sorusunun nesnel bir cevabı yok.
Ama neden sürekli bu tartışmanın içinde olduğunu anlamak zor değil.
Çoğu sinema kötüsü bize yapabileceklerinden korku verir.
Nurse Ratched ise size zarar verirken hâlâ kurallara uyduğunu söyleyebilecek insandan korkutur.