Nazi Geçmişiyle Hesaplaşan Sinema: Yeni Alman Sineması’ndan 10 Film

Doğu Almanya’dan Batı’ya gelen Anita G., yeni hayatına tutunmaya çalışırken mahkemeler, işverenler, geçici ilişkiler ve sürekli yer değiştirme arasında savruluyor. Geçmişini geride bırakmak istese de karşısına çıkan kurumlar ona sürekli nereden geldiğini ve hangi sınıra ait olduğunu hatırlatıyor.

Alexander Kluge filmi klasik bir toplumsal dram gibi akıtmıyor; kesintiler, yazılar, anlatıcı sesi ve ani montajlarla Anita’nın parçalı hayatını Almanya’nın parçalı hafızasına bağlıyor. Nazi dönemi doğrudan sahnelenmiyor, fakat savaş sonrası düzenin geçmişi gerçekten kapatamadığı hissi filmin her yerine sızıyor.

Yesterday Girl bu listenin en dolaylı ama en önemli başlangıçlarından biri. Yeni Alman Sineması’nın geçmişle hesaplaşmasının yalnız tarih filmi çekmekten ibaret olmadığını, savaş sonrasının kurumlarına ve gündelik hayatına bakarak da yapılabileceğini gösteriyor.

Saygın sanayici Heinz Alfred Giese’nin ölümcül bir trafik kazasına karışması, basının onun geçmişini araştırmasına yol açıyor. Soruşturma ilerledikçe Giese’nin savaş yıllarında işgal altındaki Yunanistan’da bulunduğu dönem ve bugünkü itibarı arasındaki rahatsız edici bağ görünür hale geliyor.

Maximilian Schell’in filmi suçluluk meselesini mahkeme kararına indirgemek yerine toplumsal saygınlık üzerinden kuruyor. Savaş sonrası Almanya’nın başarılı erkeklerinden biri, geçmişinin kapandığını varsayıyor; film ise ekonomik ve sosyal statünün tarihsel sorumluluğu silemediğini ısrarla hatırlatıyor.

The Pedestrian sertliğini büyük yüzleşme sahnelerinden değil, geçmişin geç kalmış biçimde geri dönmesinden alıyor. Yeni Alman Sineması çevresindeki hesaplaşma damarını en açık biçimde eski elitlerin sürekliliğine bağlayan filmlerden biri.

1977’de RAF krizi, Hanns Martin Schleyer’in kaçırılıp öldürülmesi ve Stammheim’daki ölümler Batı Almanya’yı olağanüstü bir siyasi gerilimin içine sürüklüyor. Farklı yönetmenlerin bölümlerinden oluşan film, bu dönemi haber özeti gibi değil, korku, öfke ve devlet reflekslerinin gündelik hayata nasıl yayıldığı üzerinden izliyor.

Filmin Nazi geçmişiyle ilişkisi doğrudan bir tarih anlatısından gelmiyor. Schleyer’in SS geçmişi, devlet otoritesi tartışmaları ve 1968 kuşağının aileleriyle hesaplaşması, 1970’lerin krizini 1945’te bitmemiş bir tarihsel zincirin parçası haline getiriyor.

Germany in Autumn dağınıklığını avantaja çeviren bir kolektif hafıza filmi. Tek bir siyasi hüküm vermek yerine, Batı Almanya’nın geçmişiyle bugünü arasındaki gerilimin farklı sanatçılarda nasıl ayrı biçimler aldığını gösteriyor.

Tarih öğretmeni Gabi Teichert, Almanya’nın geçmişini öğrencilerine anlatabilmek için kelimenin gerçek anlamıyla toprağı kazıyor; belgelerin, savaş kalıntılarının ve parçalanmış anlatıların peşine düşüyor. Onun araştırması giderek kişisel meraktan çıkıp tarihin kim tarafından ve nasıl kurulduğuna dair bir sorgulamaya dönüşüyor.

Kluge burada tarih dersini kronoloji olmaktan çıkarıyor. Arşiv görüntüleri, kurmaca sahneler, sesler ve kesintili montaj aynı yerde buluşurken Almanya’nın geçmişi düzenli bir anlatı değil, sürekli yeniden açılan bir dosya gibi duruyor. Gabi’nin kazması filmin en net fikrini taşıyor: Tarih hazır biçimde bulunmuyor.

The Patriotic Woman kolay bir izleme deneyimi sunmuyor; fakat tam da bu nedenle listenin en karakteristik Yeni Alman Sineması filmlerinden biri. Nazi geçmişini temsil etmek yerine, o geçmişi anlamaya çalışmanın neden hâlâ zor olduğunu araştırıyor.

1955 Münih’inde spor muhabiri Robert Krohn, bir zamanların ünlü UFA yıldızı Veronika Voss’la karşılaşıyor. Veronika artık kariyerinin uzağında, geçmişteki şöhretine tutunuyor ve kendisini morfine bağımlı hale getiren doktorunun kontrolü altında yaşıyor.

Fassbinder’in siyah-beyaz melodramı eski Nazi dönemi yıldızını yalnız düşmüş bir oyuncu olarak kullanmıyor. Veronika, savaş sonrası Almanya’nın unutmak istediği kültürel geçmişin yaşayan kalıntısına dönüşüyor; çevresindeki insanlar ise bu unutma arzusunu sömürü, para ve sessizlikle tamamlıyor.

Veronika Voss, geçmişin bastırılmasının onu ortadan kaldırmadığını anlatan en keskin Fassbinder filmlerinden biri. Parlak UFA hatıraları ile 1950’lerin yeni düzeni arasındaki mesafe küçüldükçe, filmin asıl trajedisi de belirginleşiyor.

Juliane gazetecilik ve kadın hareketi içinde çalışırken kız kardeşi Marianne silahlı mücadeleye yöneliyor. Marianne’in hapse girmesiyle iki kardeş arasındaki siyasi ve kişisel çatışma daha sert bir biçim alıyor; Juliane, hem kız kardeşinin seçimleriyle hem de onları yetiştiren kuşağın mirasıyla yüzleşiyor.

Margarethe von Trotta RAF kuşağını yalnız 1970’lerin siyasi şiddeti üzerinden okumuyor. Kardeşlerin çocukluğu, otoriter aile yapısı ve savaş sonrası kuşağın ebeveynlerine duyduğu öfke, Nazi geçmişini görünmez ama sürekli çalışan bir basınç haline getiriyor.

The German Sisters geçmişle hesaplaşmayı iki kuşak arasındaki basit bir suçlama ilişkisine indirmiyor. Politik radikalleşmenin aile, hafıza ve kişisel sorumlulukla nasıl iç içe geçtiğini göstermesi filmi listenin en güçlü kuşak portrelerinden birine dönüştürüyor.

Maria ile Hermann Braun, II. Dünya Savaşı’nın son günlerinde evleniyor; Hermann kısa süre sonra cephede kayboluyor. Savaş bittikten sonra Maria, yıkıntılar arasındaki Batı Almanya’da kendi ayakları üzerinde durmak için ilişkilerini, zekâsını ve fırsatları kullanarak hızla yükseliyor.

Fassbinder ekonomik mucizeyi başarı hikâyesi olarak değil, geçmişin üzerinin hızla kapatıldığı bir yeniden yapılanma dönemi olarak ele alıyor. Maria’nın yükselişi ülkenin yükselişiyle paralel giderken savaş, kayıp ve suçluluk hiçbir zaman gerçekten çözülmüyor; yalnız daha şık odaların arkasına taşınıyor.

The Marriage of Maria Braun hem erişilebilir hem de politik olarak son derece sert bir film. Yeni Alman Sineması’na bu temadan girmek isteyenler için en iyi başlangıç noktalarından biri; çünkü özel hayatla ulusal tarihi birbirinden ayırmadan anlatıyor.

Hans-Jürgen Syberberg, Hitler’i klasik biyografi düzeninde anlatmak yerine kuklalar, monologlar, projeksiyonlar, teatral dekorlar ve uzun performanslar üzerinden devasa bir sahne gösterisine dönüştürüyor. Film tarihsel olaylardan çok Hitler imgesinin Alman kültüründe nasıl üretildiği ve yaşamaya devam ettiğiyle ilgileniyor.

Yedi saati aşan yapı bilinçli biçimde yorucu ve tekinsiz. Syberberg Wagner’den romantizme, propaganda estetiğinden popüler hafızaya uzanarak Hitler’i yalnız bir siyasi figür olarak değil, kültürel bir hayalet olarak inceliyor. Bu yaklaşım filmi listenin açık ara en deneysel yapımı yapıyor.

Hitler: A Film from Germany herkese göre değil; ancak Yeni Alman Sineması’nın Nazi geçmişini yalnız olaylar üzerinden değil, imgeler ve mitler üzerinden de sorguladığını görmek için benzersiz. Bitirdiğinizde akılda kalan Hitler’in biyografisinden çok, onu mümkün ve kalıcı kılan temsil biçimleri oluyor.

1920’lerin Danzig’inde doğan Oskar Matzerath, üç yaşında büyümemeye karar veriyor ve çevresindeki yetişkin dünyasını teneke davulu üzerinden izliyor. Oskar fiziksel olarak çocuk kalırken Almanya Nazi iktidarına doğru ilerliyor; aile hayatı, günlük çıkarlar ve siyasi dönüşüm birbirine karışıyor.

Volker Schlöndorff, Günter Grass’ın romanındaki grotesk bakışı koruyarak faşizmin yükselişini yalnız liderler ve mitinglerle anlatmıyor. Küçük çıkarlar, uyum sağlama, korkaklık ve seyretme hali üzerinden yetişkin toplumun nasıl çürüdüğünü gösteriyor; Oskar’ın bakışı da seyirciyi güvenli bir ahlaki konumda bırakmıyor.

The Tin Drum tarihsel kapsamı, görsel yaratıcılığı ve toplumsal hicvi bir arada taşıdığı için listenin en tamamlanmış filmlerinden biri. Nazi dönemine dışarıdan bakmak yerine, faşizmin gündelik hayata nasıl yerleştiğini grotesk bir aile hikâyesi içinde gösteriyor.

Lene ile Hans 1939’da evleniyor; savaş başlayınca Hans cepheye gidiyor ve Lene kızları Anna’yla bombardımanlar, göç ve yıkım içinde hayatta kalmaya çalışıyor. Savaş bittiğinde Hans eve dönüyor, ancak aile eski haline dönemiyor; yaşananların bedeli evin içine taşınıyor.

Helma Sanders-Brahms büyük tarih anlatısını bir kadının bedeni, annelik deneyimi ve evlilik üzerinden kuruyor. Film Alman kadınlarını yalnız mağdur konumuna yerleştirmiyor; savaş yıllarındaki uyum, sessizlik ve sonradan kurulan masumiyet anlatısını da rahatsız edici biçimde sorguluyor. Böylece ulusal hafıza ile aile hafızası birbirinden ayrılmaz hale geliyor.

Germany Pale Mother bu listenin zirvesinde çünkü Nazi geçmişiyle hesaplaşmayı savaşın görüntülerinden savaş sonrasının duygusal enkazına kadar sürdürüyor. Yeni Alman Sineması’nın kişisel olanı politik ve tarihsel olanla birleştirme kapasitesini en eksiksiz gösteren filmlerden biri.