Yıllarca Yanlış Versiyonunu İzlediğimiz 10 Film: Sansür, Kesintiler ve Yönetmen Kurguları

12. yüzyıl Fransa'sında yaşayan demirci Balian, kendisini babası olarak tanıtan Godfrey of Ibelin'in ardından Kudüs'e doğru yola çıkar. Haçlı devletleri ile Selahaddin'in kuvvetleri arasındaki kırılgan barış giderek bozulurken Balian, Kudüs'ün savunmasında beklemediği ölçüde önemli bir konuma gelir. Film onun kişisel kaybından başlayıp dini ve siyasi çatışmaların ortasına uzanan yolculuğunu izler.

Kingdom of Heaven'ın sinemaya çıkan 144 dakikalık sürümü, Ridley Scott'ın hazırladığı yaklaşık üç saatlik yapıdan ciddi ölçüde kısaltıldı. Çıkarılan malzeme yalnızca yan sahneler değildi; özellikle Sibylla'nın oğluyla ilgili bölümün yok edilmesi, karakterin ikinci yarıdaki kararlarının önemli bir kısmını açıklamasız bıraktı. Politik ilişkiler ve Balian'ın Kudüs'e geliş süreci de daha hızlı geçildiği için film gösterimde büyük ama şaşırtıcı biçimde ince bir tarih destanı gibi görünüyordu.

Bugün izlenecek sürüm 190 dakikalık Director’s Cut ya da overture, ara ve entr'acte içeren 194 dakikalık Roadshow versiyonu. Scott bu kurguyu filmin esas hâli olarak görüyor ve iki sürüm arasındaki fark birkaç ek sahneden çok daha büyük: karakterlerin niyetleri, Kudüs'teki siyasi dengeler ve Sibylla'nın trajedisi yeniden yerine oturuyor. 'Director’s Cut gerçekten filmi değiştirebilir mi?' sorusuna verilebilecek en net cevaplardan biri.

Eski kanun kaçağı Pat Garrett artık yasa tarafına geçmiş ve New Mexico'daki güçlü toprak sahiplerinin isteğiyle eski dostu Billy the Kid'i yakalamakla görevlendirilmiştir. Billy kaçmaya devam ederken Garrett onu bölge boyunca takip eder. İki adam arasındaki av giderek yalnızca kanun ile suç arasındaki çatışmadan çıkıp değişen Batı'nın eski insanlarını nasıl dışarıda bıraktığına dair bir ağıta dönüşür.

Peckinpah film üzerinde istediği kontrolü sağlayamadı ve MGM, yönetmenin hazırladığı yapıyı kısaltarak 1973'te farklı bir theatrical sürüm çıkardı. Yıllar içinde uzun bir Preview Cut ortaya çıktı ve bu sürüm yönetmenin niyetine daha yakın kabul edildi; fakat Peckinpah hayattayken herkesin üzerinde uzlaştığı tamamlanmış bir Director’s Cut bırakmadı. 2024'te editörler Paul Seydor ile Roger Spottiswoode, mevcut malzemelerden yeni 50th Anniversary Release'i hazırladı.

Bu nedenle bugün tek bir 'doğru' Pat Garrett and Billy the Kid göstermek yanıltıcı olur. Criterion'ın theatrical sürüm, Peckinpah'ın 122 dakikalık Final Preview Cut'ı ve yeni 50th Anniversary Release'i birlikte sunması filmin karmaşık geçmişini daha doğru anlatıyor. Yönetmen kurgusunun bazen kayıp bir orijinali bulmak değil, mevcut malzemeyle niyete mümkün olduğunca yaklaşmak anlamına geldiği örneklerden.

Polis memuru Neil Howie, kayıp bir kız çocuğuyla ilgili ihbar üzerine İskoçya açıklarındaki Summerisle'a gider. Ada halkı kızın hiç var olmadığını söylerken Howie kısa süre içinde Hristiyan inançlarından tamamen farklı ritüellerin hâkim olduğu kapalı bir toplulukla karşılaşır. Soruşturması ilerledikçe kayıp çocuk vakası ile adanın yaklaşan Mayıs kutlamaları arasındaki bağ giderek rahatsız edici hâle gelir.

Filmin ilk sorunu sansürden çok dağıtımcı müdahalesiydi. British Lion, Robin Hardy'nin istediği yapı üzerinde yönetmenin katılımı olmadan kesintiler yaptı ve filmi Don’t Look Now'ın yanında kısa bir ikinci film olarak gösterime çıkardı. Lord Summerisle'ın erken tanıtımı ve 'Gently Johnny' bölümü gibi sahnelerin çıkarılması adanın gündelik ritmini ve Howie'nin burada geçirdiği zaman hissini değiştirdi. Orijinal negatiflerin bazı parçalarının daha sonra yok edildiği söylendiği için kayıp görüntülerin tamamını geri getirmek de mümkün olmadı.

2013 Final Cut, yıllar sonra bulunan bir kopyadan yararlanarak Hardy'nin tercih ettiği yapıya yeniden yaklaştı ve bugün filmin en dengeli sürümlerinden biri kabul ediliyor. Ama adı 'Final Cut' olsa da eksiksiz ilk kurgu değil. The Wicker Man tam da bu nedenle önemli: Bir Director’s Cut etiketinin her zaman çekilmiş bütün görüntülerin geri geldiği anlamına gelmediğini gösteriyor.

Geleceğin dev şehri Metropolis'te toplum keskin biçimde ikiye ayrılmıştır: yukarıda rahat yaşayan seçkinler, yeraltında ise şehrin makinelerini çalıştıran işçiler. Şehrin yöneticisinin oğlu Freder, işçilerin yaşadığı dünyayı gördüğünde Maria adlı genç kadının savunduğu uzlaşma fikrine bağlanır. Ancak mucit Rotwang'ın yarattığı insan görünümlü makine, şehirdeki gerilimi çok daha tehlikeli bir noktaya taşır.

Metropolis'in değişmesi bir stüdyonun yıllar sonra DVD için hazırladığı alternatif kurgu hikâyesinden çok daha eski. 1927 Berlin prömiyerinin ardından film Almanya'da ve özellikle uluslararası dağıtım için ciddi biçimde kısaltıldı; olay örgüsünü açıklayan pek çok sahne çıkarıldı ve farklı ülkelerde farklı sürümler dolaştı. Yıllarca Lang'ın prömiyer kurgusunun büyük bölümünün geri getirilemeyeceği düşünüldü.

Dönüm noktası 2008'de Buenos Aires'te bulunan 16 mm kopya oldu. Kötü durumda olmasına rağmen kayıp sanılan çok sayıda sahneyi taşıyan bu malzeme, Murnau-Stiftung'un 2010 restorasyonunda kullanıldı ve Metropolis'i 1927'deki uzun versiyonuna hiç olmadığı kadar yaklaştırdı. Bugün izlenecek sürüm bu restorasyon; burada 'Director’s Cut' fikrinin karşılığı yeniden kurgu değil, sinema tarihinin parçalarını gerçekten geri bulmak.

2019 Los Angeles'ında eski blade runner Rick Deckard, Dünya'ya kaçan dört Nexus-6 replikantı bulup öldürmek için yeniden göreve çağrılır. Araştırması onu Tyrell Corporation'a ve kendisinin insan olduğuna inanan Rachael'a götürür. Deckard replikantların yaşam süresi ve özgürlük arzusuyla yüzleştikçe onları avlayan kişi ile avlananlar arasındaki ahlaki sınır giderek bulanıklaşır.

1982'deki ABD theatrical sürümü test gösterimlerinin ardından değiştirilmişti. Yapımcılar açıklayıcı Deckard dış sesini ekledi, belirsiz finali daha iyimser bir kaçış sahnesiyle değiştirdi ve Scott'ın Deckard'ın kimliği hakkındaki fikrini besleyen unicorn bölümünü çıkardı. 1992'de 'Director’s Cut' adıyla çıkan sürüm bu müdahalelerin önemli kısmını temizledi; ancak Scott post-prodüksiyona tamamen kendisi hâkim olmadığı için bu versiyonu da son söz olarak görmedi.

Scott'ın gerçekten kontrol ettiği sürüm 2007 Final Cut. Dış ses yok, zorla eklenen mutlu final yok ve unicorn rüyası geri dönüyor; ayrıca görüntü ve efektlerde de düzeltmeler yapıldı. Blade Runner'ın farklı versiyonları aynı görüntülerin birkaç dakika değişmesinden ibaret değil: Deckard'ın kim olduğuna dair filmin bıraktığı sorunun ağırlığı bile hangi kurguyu izlediğinize göre değişiyor.

ABD-Meksika sınırında bir otomobilin patlaması, Meksikalı soruşturmacı Mike Vargas'ı yozlaşmış polis şefi Hank Quinlan'la karşı karşıya getirir. Vargas soruşturma sırasında Quinlan'ın delilleri manipüle ettiğinden şüphelenirken karısı Susan da sınır kasabasındaki suç ağının hedefi hâline gelir. Film, cinayet soruşturmasının içinden polis gücü ve adalet arasındaki çatışmayı büyütür.

Welles çekimleri tamamladıktan sonra Universal filmi onun istediği biçimde bırakmadı; yeniden kurgu yapıldı, Harry Keller yönetiminde ek sahneler çekildi ve açılıştaki ünlü uzun planın üzerine Welles'in istemediği jenerik bindirildi. Welles stüdyonun hazırladığı sürümü gördüğünde 58 sayfalık ayrıntılı bir memorandum yazıp sahne sırasından müziğe kadar istediği değişiklikleri tek tek açıkladı. Notların büyük bölümü o sırada uygulanmadı.

1998'de Walter Murch, Rick Schmidlin, Bob O'Neil ve Jonathan Rosenbaum'un çalıştığı restorasyon bu memorandum esas alınarak hazırlandı. Bu teknik olarak Welles'in bizzat yaptığı bir Director’s Cut değil; yönetmenin yazılı talimatlarından onlarca yıl sonra oluşturulmuş bir rekonstrüksiyon. Bugün filmi izlemek için en anlamlı sürüm yine bu, çünkü mevcut malzemeyle Welles'in niyetine ulaşılabilecek en açık yol o notlarda duruyor.

Bir zamanlar kasabanın en güçlü ailesi olan Ambersonlar, otomobilin ve yeni ekonomik düzenin hayatı değiştirdiği bir dönemde eski statülerini korumaya çalışır. Ailenin kibirli genç varisi George Minafer, dul annesi Isabel'in eski aşkı Eugene Morgan'la yeniden yakınlaşmasına karşı çıkar. George'un müdahaleleri aile içindeki gerilimle toplumdaki değişimi birbirine bağlar.

Welles'in ilk kurgusu yaklaşık 132 dakika civarındaydı. Yönetmen Brezilya'dayken RKO yapılan ön gösterimlerin olumsuz yorumlarına ağırlık verdi; Robert Wise ve stüdyo ekibi filmi yeniden kurguladı, yeni sahneler çekildi ve karanlık final daha iyimser bir sonla değiştirildi. Temmuz 1942'de gösterime giren 88 dakikalık sürüm, Welles'in çektiği malzemenin kırk dakikadan fazlasını taşımıyordu.

Burada diğer filmlerdeki gibi bugün açıp izleyebileceğimiz bir Director’s Cut yok. Çıkarılan negatiflerin önemli kısmı yok edildi ve geriye senaryo, kesim cetvelleri, storyboard'lar, fotoğraflar ve bazı ses kayıtları kaldı. The Magnificent Ambersons bu listenin en acı örneklerinden biri çünkü filmin 'doğru versiyonu' teorik olarak tarif edilebiliyor ama görüntü olarak artık elimizde değil.

David 'Noodles' Aaronson yıllar sonra New York'a döndüğünde çocukluğundan başlayarak eski suç ortaklarıyla kurduğu hayatı hatırlamaya başlar. Max ile dostluğu, Yasak Dönemi'ndeki yükselişleri ve Deborah'la ilişkisi farklı zaman katmanları arasında gidip gelir. Film hafızayı kronolojik bir biyografi gibi değil, pişmanlıkların birbirine karıştığı parçalı bir geçmiş olarak kurar.

Leone'nin ideal kurgusu dört saati aşarken yönetmen Avrupa gösterimi için filmi kendi isteğiyle yaklaşık 229 dakikaya indirdi. ABD dağıtımı sırasında ise yapım yönetmenin onayı dışında yaklaşık 139 dakikaya kadar kesildi ve filmin temelindeki zaman sıçramaları kronolojik sıraya sokuldu. Böylece yalnızca sahneler kaybolmadı; Noodles'ın hafızası üzerine kurulan bütün anlatım biçimi değişti.

Bugün 229 dakikalık Avrupa sürümü hâlâ en temiz ve yaygın uzun versiyonlardan biri. 2012'de Film Foundation ve Cineteca di Bologna, Leone'nin ilk niyetine yaklaşmak için yaklaşık 25 dakika daha görüntü geri getirerek dört saati aşan bir rekonstrüksiyon hazırladı; bazı parçaların kaynak kalitesi daha düşük ve başka görüntüler hâlâ kayıp. ABD theatrical sürümünden uzak durmak ise tartışmasız: o kurgu başka bir süre değil, neredeyse başka bir film.

Bürokrasinin bütün hayatı sardığı karanlık bir gelecekte memur Sam Lowry, sistemin yaptığı küçük bir yazım hatasının masum bir adamın ölümüne yol açtığını fark eder. Hatanın peşinden giderken rüyalarında gördüğü Jill Layton'la karşılaşır ve onu koruma isteği Sam'i devletin gözünde sorunlu bir vatandaşa dönüştürür. Gerçek dünya ile Sam'in kaçış hayalleri giderek birbirine yaklaşır.

Gilliam'ın ABD dağıtımcısı Universal, filmin uzunluğunu ve özellikle karanlık finalini sorun etti. Stüdyo filmi 94 dakikalık 'Love Conquers All' sürümüne kadar kısalttı ve hikâyeye iyimser bir son verdi. Gilliam buna açık biçimde karşı çıktı, kendi kurgusunu eleştirmenlere gizlice gösterdi ve kamuoyu önünde stüdyoyla mücadele etti. Los Angeles Film Critics Association henüz ABD'de resmen gösterime girmeyen Gilliam kurgusunu yılın en iyi filmi seçince Universal sonunda geri adım attı.

ABD sinemalarında çıkan 132 dakikalık sürüm bir uzlaşmaydı; Gilliam'ın 142 dakikalık Avrupa kurgusu ise bugün en eksiksiz tercih ve Criterion tarafından 'Terry's Final Cut' olarak sunuluyor. Brazil vakası Director’s Cut tarihinin dönüm noktalarından biri çünkü kavga film gösterime girdikten yıllar sonra değil, film daha seyirciye ulaşmadan yaşandı.

17. yüzyıl Fransa'sında Loudun kentinin rahibi Urbain Grandier, hem siyasi bağımsızlığı hem de özel hayatıyla güçlü düşmanlar edinir. Ursuline manastırının başındaki Sister Jeanne'ın Grandier'a yönelik takıntısı, rahibin büyücülükle suçlanmasına dönüşürken devlet ve kilise bu iddiaları şehrin direncini kırmak için kullanır. Kişisel arzu, dini histeri ve siyasi hesap giderek birbirinden ayrılmaz hâle gelir.

The Devils daha vizyona çıkmadan iki ayrı müdahaleyle karşılaştı. BBFC bazı bölümlerin kesilmesini isterken Warner Bros. kendi dağıtım sınırlarını daha da sert uyguladı; ünlü 'Rape of Christ' bölümü dahil önemli görüntüler çıkarıldı ve ABD sürümü ayrıca kısaltıldı. Russell yıllar sonra editör Michael Bradsell, Mark Kermode ve Paul Joyce ile filmin amaçladığı kurgusunu yeniden oluşturmaya çalıştı, fakat bu sürüm uzun süre resmî olarak erişilebilir hâle gelmedi.

2026 restorasyonu hikâyeyi değiştiren gelişme oldu. Warner Bros. Clockwork ile BFI, orijinal kamera negatifinden hazırlanan ve Russell'ın 2004'te belirlediği kurguya dayanan 4K versiyonu ilk kez resmî olarak gösterime çıkarıyor. Bu nedenle The Devils artık yalnızca 'sansürlenmiş büyük film' hikâyesi değil; elli beş yıl sonra yönetmenin amaçladığı filme gerçekten yaklaşılabilen nadir vakalardan biri. Listenin ilk sırasında olmasının nedeni de tam olarak bu.