Televizyonun Kurallarını Bozan 10 Deneysel Dizi

Londra’da yaşayan yazar Arabella, hayatını değiştiren bir gecenin ardından parçalı anılarını yeniden kurmaya çalışır. Yaşadıklarını anlamlandırma çabası onu arkadaşlıklarını, ilişkilerini ve kendi geçmişine dair bildiklerini tekrar gözden geçirmeye iter.

Michaela Coel’in dizisi travmayı doğrusal bir iyileşme hikâyesine çevirmek yerine hafızanın çalışma biçimini anlatının yapısına taşıyor. Zaman atlamaları, eksik hatırlamalar ve aynı olaylara farklı açılardan yaklaşan bölümler, Arabella’nın zihinsel durumunu yalnızca konu olarak değil biçim olarak da hissettiriyor.

I May Destroy You’nun deneyselliği gösterişli biçim oyunlarından çok anlatının kontrolünü sürekli yeniden dağıtmasında. Komedi, rahatsızlık ve kırılganlık arasında rahatça hareket edebilmesi de onu televizyonun ağır meseleleri tek bir tona hapsetmek zorunda olmadığını kanıtlayan güçlü bir başlangıç noktası yapıyor.

Whitney ve Asher Siegel, New Mexico’da çevre dostu evler tasarlarken projelerini bir reality TV programına dönüştürmeye çalışır. Yapımcı Dougie’nin de sürece katılmasıyla çiftin özel hayatı, ticari hedefleri ve kamera karşısındaki kimlikleri giderek birbirine karışır.

The Curse kamerayı tarafsız bir göz gibi kullanmıyor. Uzak mesafeden çekilmiş görüntüler, pencereler ve engeller arkasından yapılan gözlemler seyirciyi sanki çekilmemesi gereken bir şeyi izliyormuş konumuna yerleştiriyor. Reality TV üretiminin yapaylığı da kurmacanın içine girerek kimin rol yaptığı sorusunu sürekli açık bırakıyor.

Dizi, sosyal hicvi rahatlatıcı bir mizaha dönüştürmek yerine utanç duygusunu neredeyse fiziksel bir deneyime çeviriyor. Televizyon kamerasının insan davranışını kaydetmekle kalmayıp onu değiştirebildiğini hatırlatan huzursuz bir deney.

Yıllardır psikiyatrik tedavi gören David Haller, zihninde yaşadığını düşündüğü seslerin ve görüntülerin sandığından çok daha karmaşık bir kaynağı olabileceğini keşfeder. Karşılaştığı yeni insanlar, kendi geçmişi ve olağanüstü yetenekleri hakkındaki bütün kabullerini sarsar.

Legion süper kahraman anlatısının güvenilir gerçeklik zeminini ortadan kaldırıyor. Dekorlar, renkler, danslar, müzikaller ve zaman kırılmaları David’in algısıyla birlikte değişirken seyirci de hangi görüntünün nesnel olduğunu kolayca ayıramıyor. Çizgi roman uyarlamasını psikolojik bir görsel deneye çevirmesi diziyi türdaşlarından ayırıyor.

Noah Hawley güçlerin nasıl çalıştığını açıklamaktan çok, sınırsız bir zihnin içinde yaşamanın nasıl hissedilebileceğiyle ilgileniyor. Sonuç, süper kahraman televizyonunun tanıdık kurallarını kullanıp onları sürekli sabote eden renkli ve tekinsiz bir labirent.

Earn, kuzeni Alfred’ın rap kariyerini yöneterek hem geçimini sağlamaya hem de çevresindeki insanlarla ilişkilerini ayakta tutmaya çalışır. Atlanta müzik sahnesi başlangıç noktası olsa da dizi zamanla karakterlerini şöhret, para, ırk ve Amerikan gündelik hayatının çok daha tuhaf köşelerine taşır.

Atlanta’nın en cesur hamlesi kendi ana karakterlerini bile vazgeçilmez kabul etmemesi. Bazı bölümler Earn ve Alfred’dan tamamen uzaklaşıp bağımsız kısa filmler gibi çalışırken diğerleri gerçekçi bir durumun içine açıklanmayan sürreal ayrıntılar bırakıyor. Sitcom sürekliliğinin yerini her hafta yeniden tanımlanabilen bir televizyon alanı alıyor.

Donald Glover ve ekibi diziyi tek bir türe, tona veya bölüm modeline bağlamadığı için Atlanta dört sezon boyunca biçim değiştirebildi. Deneyselliğin seyirciyle arasına mutlaka mesafe koyması gerekmediğini gösteren listenin en erişilebilir örneklerinden biri.

Los Angeles’ta polislik yapan Martin Jones, bir gecede yaşanan şiddet olayının ardından kartellerin, kiralık katillerin ve kanunsuz adalet arayışlarının kesiştiği karanlık bir suç dünyasına sürüklenir. Hikâye ilerledikçe farklı karakterlerin yolları aynı şiddet döngüsü çevresinde birleşir.

Nicolas Winding Refn televizyonun hız beklentisine neredeyse meydan okuyor. Uzun sessizlikler, ağır kamera hareketleri ve 75 dakikayı aşabilen bölümler klasik episodik ritim yerine dev bir filmin parçalarını izliyormuş hissi yaratıyor. Refn’in bölümleri 'volume' olarak adlandırması da bu yaklaşımın parçası.

Too Old to Die Young kolay tüketilen bir suç dizisi olmayı bilinçli biçimde reddediyor. Sabır talep eden temposu herkese hitap etmese de streaming döneminin bölüm süresini ve ritmini ne kadar esnetebileceğini sınayan ender yapımlardan.

Müzisyen ve oyuncu John Lurie, balıkçılık konusunda neredeyse hiçbir şey bilmemesine rağmen Jim Jarmusch, Tom Waits, Willem Dafoe ve Dennis Hopper gibi arkadaşlarıyla farklı coğrafyalarda balığa çıkar. Program görünüşte sıradan bir gezi ve balıkçılık dizisinin bütün işaretlerini taşır.

Fishing with John’un komedisi tam olarak bu tanıdık biçimi sabote etmesinden doğuyor. Robb Webb’in aşırı ciddi anlatımı, dramatik olmayan olayları destansı gelişmeler gibi sunarken program belgesel ile dümdüz uydurma arasındaki sınırı önemsemiyor. Balıkçılık programının yavaşlığını ortadan kaldırmak yerine onu mizahın merkezine yerleştiriyor.

John Lurie televizyonun en sıradan formatlarından birini küçük bir dadaist oyuncağa çevirmişti. Büyük biçimsel gösteriler yerine ton, anlatıcı ve beklenti üzerinden çalışan bu tuhaflık, listenin en beklenmedik keşiflerinden.

Ağır bir hastalık nedeniyle hastanede yatan polisiye yazarı Philip Marlow, yatağında kendi romanlarından birini yeniden kurarken çocukluk anıları, hastane gerçekliği ve hayal dünyası birbirine karışmaya başlar. Michael Gambon aynı zihnin farklı katmanları arasında gidip gelen bir karaktere hayat verir.

Dennis Potter olayları farklı zamanlara bölmekle yetinmiyor; polisiye kurmaca, kişisel anı, hastane draması ve dudak senkronlu müzikal performansları aynı anlatının eşit parçaları haline getiriyor. Geçişlerin açıklanmaması, seyircinin hangi düzlemde olduğunu kendi başına çözmesini gerektiriyor.

Bugünün parçalı ve gerçeküstü prestij dizilerinden onlarca yıl önce The Singing Detective televizyonun zihinsel gerçekliği nasıl temsil edebileceğini zorluyordu. Yaşı nedeniyle tarihsel bir dipnot değil, listenin modern örneklerini anlamak için önemli bir köprü.

Terence Nance’in dizisi çağdaş Amerikan hayatını birbirine bağlanan kısa hikâyeler, skeçler, belgesel parçaları, müzikal performanslar ve animasyonlar aracılığıyla ele alır. Her bölüm tek bir olay örgüsüne bağlı kalmak yerine farklı fikir ve biçimlerin yan yana geldiği bir akış izler.

Random Acts of Flyness televizyon türlerini birbirinden ayıran sınırları neredeyse tamamen kaldırıyor. Vérité belgeselden sürreal melodrama, animasyondan doğrudan kameraya konuşmaya geçerken biçim değişikliklerini istisna değil dizinin ana dili haline getiriyor. Siyah deneyimini tek bir temsil modeline sıkıştırmayı reddetmesi biçimsel özgürlüğüyle doğrudan bağlantılı.

Terence Nance’in çalışması televizyonda deney yapmanın yalnızca hikâyeyi karmaşıklaştırmak anlamına gelmediğini hatırlatıyor. Ekranın taşıyabileceği görüntü, ses ve anlatım biçimlerinin tamamını aynı anda kullanmaya çalışan gerçek bir medya kolajı.

İngiltere kıyılarındaki gizemli Osea Adası’na farklı zamanlarda gelen Sam ve Helen, dış dünyadan giderek kopmuş bir toplulukla karşılaşır. Adanın gelenekleri, kişisel kayıplar ve gerçeklikle ilgili belirsizlikler iki karakteri farklı yönlerden aynı kapalı dünyanın içine çeker.

The Third Day’i bu listenin üst sıralarına taşıyan hamle Autumn. Dizinin Summer ve Winter bölümleri arasına yerleştirilen 12 saatlik canlı etkinlik, televizyon bölümünü tiyatro ve performans sanatına açıyor. Tek kesintisiz yayın fikri, seyircinin bir kurmacayı izlemekle gerçek zamanda gerçekleşen bir olaya tanıklık etmek arasındaki konumunu değiştiriyor.

Streaming çağında bölümlerin istenildiği anda durdurulup devam ettirilebildiği bir dönemde The Third Day tam tersini yaptı: seyirciyi belirli bir anda orada olmaya çağırdı. Televizyonun canlılık mirasını deneysel tiyatroyla birleştiren bu girişim listenin en somut format ihlallerinden biri.

Laura Palmer cinayetinin üzerinden yirmi beş yıl geçmiştir. Dale Cooper’ın hikâyesi yeniden açılırken Twin Peaks kasabası, eski karakterler ve Amerika’nın farklı noktalarına yayılan yeni hikâyeler giderek daha geniş ve açıklaması güç bir anlatının parçalarına dönüşür.

David Lynch ve Mark Frost nostaljik bir devam dizisi yapmak yerine Twin Peaks’in kendi televizyon mirasını parçalamayı seçiyor. Bazı bölümler olay örgüsünü ileri taşımak yerine uzun sessizliklere, müzik performanslarına veya soyut görüntülere ayrılıyor; özellikle sekizinci bölüm ana akım Amerikan televizyonunda görülebilecek en radikal görsel sapmalardan birine dönüşüyor.

The Return seyircinin her bölümde cevap, tempo veya dramatik tatmin bekleyebileceği fikrini kabul etmiyor. On sekiz saatlik yapıyı ne klasik bir sezon ne de basitçe uzun bir film gibi kullanması, televizyonun kendi zamanını yaratabileceğini gösteriyor. Bu listenin zirvesinde olmasının nedeni de tam olarak bu: kuralları esnetmek yerine hangi kuralların gerekli olduğunu baştan sorguluyor.