Bir sokak, birkaç dükkân, kanalın üzerinden geçen bir köprü ve gecenin içinde beliren insanlar… Luchino Visconti’nin 1957 yapımı Le Notti Bianche filmindeki şehir, gerçek bir yerde çekilmiş izlenimi vermek için fazla kusursuzdur. Sis neredeyse olması gerektiği anda belirir, sokak lambaları karanlığı özenle böler, karakterler aynı köprüde tekrar tekrar karşılaşır. Her şey biraz sahne dekoruna benzer. Çünkü gerçekten de öyledir.
Visconti, Dostoyevski’nin Beyaz Geceler öyküsünü sinemaya uyarlarken gerçek bir şehirde çekim yapmak yerine Cinecittà stüdyolarında kendi kentini inşa ettirir. Ortaya çıkan mekân, ne bütünüyle gerçek ne de açıkça fantastik bir dünyadır. Bir insanın hatırladığı ya da hayal ettiği şehre daha çok benzer.
Marcello Mastroianni’nin canlandırdığı Mario, yeni geldiği şehirde bir gece Natalia’yla (Maria Schell) tanışır. Natalia, kendisine geri döneceğine söz veren bir adamı beklemektedir. Mario ise bu karşılaşmayı giderek başka bir ilişkinin başlangıcı olarak görmeye başlar. İkisi geceleri birlikte dolaşırken aynı sokaklarda iki farklı gelecek hayal eder.
Peki Visconti, böylesine kırılgan bir aşk hikâyesini neden gerçek sokaklarda değil, yapay bir şehrin içinde anlatmayı tercih etmiştir?
Visconti neden gerçek bir şehirde çekim yapmadı?
Visconti’nin kariyerini düşününce Le Notti Bianche‘nin mekân tercihi daha da ilginçleşir. Yönetmen, İtalyan Yeni Gerçekçiliğinin kuruluşunda önemli rol oynamış, özellikle Ossessione ve La Terra Trema gibi filmlerinde toplumsal koşullarla insanların yaşadığı çevre arasındaki ilişkiye önem vermiştir.
Le Notti Bianche ise başka bir yöne gider.
Dostoyevski’nin 19. yüzyıl Petersburg’unda geçen öyküsü, 1950’lerin İtalya’sına taşınır. Visconti gerçek bir İtalyan kentinin sokaklarını kullanabilecekken, Livorno’dan esinlenen bir şehir dekoru kurdurur. Köprü, kanal, dükkânlar, gazete bayileri ve neon tabelalar bu dünyanın parçalarıdır. Fakat hepsi belirli bir düzenin içinde yer alır.
Bu düzen tesadüfi değildir. Gerçek bir şehirde yönetmenin kontrol edemeyeceği sayısız ayrıntı bulunur. İnsanlar kadraja girer, hava değişir, ışık beklenmedik yerlere düşer. Stüdyoda ise gecenin biçimini baştan sona belirlemek mümkündür.
Visconti, şehri bir arka plan olmaktan çıkarıp karakterlerin duygusal durumuna eşlik eden bir mekâna dönüştürür. Seyircinin sokakları gerçek bir harita üzerinde bulabilmesi gerekmez. Hangi köşede beklenebileceğini, hangi yoldan geri dönüleceğini ve hangi köprünün yeniden karşılaşma ihtimali taşıdığını bilmesi yeterlidir.
Bu şehir insanların yaşadığı bir yerden çok, bekledikleri bir yere benzer.
Aynı köprüde iki farklı aşk hikâyesi
Mario ile Natalia’nın karşılaştığı köprü, filmin mekân kullanımını anlamak için en iyi başlangıç noktasıdır.
Köprü normalde iki yakayı birbirine bağlar. Burada da Mario ile Natalia’yı yan yana getirir; ancak birbirlerine yaklaşmaları, aynı duyguyu paylaştıkları anlamına gelmez.
Natalia için köprü, dönmesini beklediği adamla ilişkili bir yerdir. Mario içinse Natalia’yla yeni bir ihtimalin doğduğu noktaya dönüşür. Aynı mekâna farklı beklentiler yüklerler.
Mario’nun trajedisi, karşısındaki insanın mutsuzluğunu kendi mutluluğu için bir fırsat olarak görmeye başlamasıdır. Natalia’nın yalnızlığını hafifletmek isterken bu yakınlığın kendisine aşk olarak dönebileceğini umar. Natalia ise Mario’yla geçirdiği zaman boyunca geçmişte verilmiş bir sözden bütünüyle kopamaz.
Visconti’nin kurduğu şehrin sınırlı coğrafyası, bu duygusal sıkışmayı derinleştirir. Karakterler sokaklarda dolaşır ama ilişkileri aynı noktaya geri gelir. Mario’nun önünde yürüyebileceği yollar vardır; Natalia’nın bekleyişinin dışına çıkmasıysa çok daha güçtür.
Köprü, iki insanın buluşabildiği fakat aynı geleceğe geçemediği bir yer hâline gelir.
Sis, karanlık ve ışık neden bu kadar önemli?
Filmin siyah-beyaz görüntülerinde şehir çoğu zaman tam anlamıyla seçilemez. Sis sokakların sonunu belirsizleştirir. Lambalar, vitrinler ve neon ışıkları karanlığın içinde küçük alanlar açar.
Görüntü yönetmeni Giuseppe Rotunno’nun ışık çalışması, yapay dekorları saklamaktan çok onların tuhaf güzelliğini ortaya çıkarır. Şehir, bir yandan dokunulabilir ayrıntılar taşırken öte yandan her an dağılabilecek bir görüntü gibi durur.
Bu atmosfer Mario’nun Natalia’yla kurduğu bağa şaşırtıcı ölçüde uygundur.
Mario, karşılaşmalarının kendisini nereye götüreceğinden emin değildir. Natalia’nın kendisine yakın davranması gerçekten yeni bir aşkın işareti midir, yoksa yalnızca beklemekten yorulmuş birinin duyduğu geçici ihtiyaç mı?
Sokaklar da benzer bir belirsizlik taşır. Işığın ulaştığı birkaç adım nettir; ilerisi karanlıkta kalır.
Yine de Le Notti Bianche‘nin görsel dünyasını yalnızca melankoliyle açıklamak eksik olur. Şehirde hareket, müzik ve kalabalık da vardır. Özellikle gençlerin dans ettiği sahnelerde gecenin romantik sessizliği bozulur. İnsanların kendi eğlencelerine kapıldığı bu canlı ortam, Mario ile Natalia’nın birbirlerine ne kadar yabancı kalabildiklerini de hissettirir.
Kentin bütünüyle boş ve yalnız bir yer olmaması önemlidir. Mario’nun yalnızlığı, çevresinde kimsenin bulunmamasından kaynaklanmaz. İnsanların arasında dolaşırken aradığı yakınlığı bulamamasından doğar.
Visconti’nin dekorları burada gerçek hayatı dışlamaz. Aksine, karakterlerin iç dünyasıyla dışarıdaki yaşam arasındaki mesafeyi daha belirgin kılar.
Yapaylık neden duyguları zayıflatmıyor?
Sinema tarihinde gerçek mekân kullanımını inandırıcılıkla ilişkilendirmek kolaydır. Bir filmin sokakları, evleri ve insanları ne kadar gündelik görünürse seyircinin gördüklerine o kadar inanacağı düşünülür.
Le Notti Bianche bu beklentiye meydan okur.
Visconti’nin şehri gerçekmiş gibi davranmak zorunda değildir. Seyirci onun stüdyoda kurulduğunu sezebilir. Buna rağmen Mario’nun umutları ya da Natalia’nın bekleyişi daha az inandırıcı gelmez.
Çünkü bir duygunun gerçekliği, içinde yaşandığı mekânın belgesel doğruluğuna bağlı değildir.
Hatta filmin yapaylığı, aşık olmanın insanın çevresini nasıl değiştirdiğini hatırlatır. Normalde önemsenmeyecek bir sokak, bir karşılaşmadan sonra unutulmaz olabilir. Sıradan bir köprü, verilen bir söz nedeniyle hayatın merkezine yerleşebilir. Birkaç gece boyunca gidilen yerler, yıllarca yaşanmış bir şehirden daha güçlü hatırlanabilir.
Mario için Natalia’yla dolaştığı sokaklar böyledir. O sokakları değerli kılan mimarileri değil, orada yaşanabileceğine inandığı gelecektir.
Visconti bu deneyimi gerçek bir şehri fotoğraflayarak değil, hafızanın ve arzunun çalışma biçimine benzeyen bir şehir yaratarak anlatır.
Dışarıdan bakıldığında dekorlar kusursuzca düzenlenmiştir. İçlerinde yaşayan insanların duygularıysa hiçbir zaman aynı düzene kavuşmaz.
Visconti’nin romantizmi neden huzursuz edici?
Filmin görsel güzelliği, anlatılan aşkı da güzelleştirme tehlikesi taşır. Sisli sokaklar, gece ışıkları ve Nino Rota’nın müziği, Mario ile Natalia’nın yakınlığını kolayca ideal bir romantik karşılaşma gibi hissettirebilir.
Oysa Mario’nun duygularında masumiyet kadar kendini kandırma da vardır.
Natalia’nın başka birini beklediğini bilmesine rağmen kendi umutlarını büyütür. Birlikte geçirilen gecelere, Natalia’nın vermediği anlamları yüklemeye başlar. Onunla yakınlaştıkça bekleyişin sona erdiğine inanmak ister.
Burada Visconti’nin estetik tercihi iki yönlü çalışır. Şehir, Mario’nun romantik hayallerine eşsiz bir ortam sunar. Aynı zamanda bu hayallerin ne kadar kırılgan olduğunu da sürekli hissettirir.
Kusursuz biçimde kurulmuş bir dekorun içinde yaşanan ilişki, kusursuz değildir.
Bu çelişki, filmin Dostoyevski’den devraldığı duygusal gerilimi sinemaya özgü bir hâle getirir. İnsan bazen yaşadığı bir anın güzelliğine öylesine bağlanır ki o anın gerçekte ne anlama geldiğini görmek istemez.
Mario’nun Natalie’ya duyduğu aşkı etkileyici kılan yalnızca karşılık bulma umudu değil, bu umudun kendi hayal gücüyle sürekli beslenmesidir.
Bir şehir hayal olabilir, yaşananlar yine de gerçektir
Le Notti Bianche‘de Visconti’nin inşa ettiği şehir, seyirciyi kandırmaya çalışan bir dekor değildir. Filmin nasıl görülmesi gerektiğini baştan belirleyen bilinçli bir tercihtir.
Gerçek sokakların rastlantısallığı yerine, birkaç gecelik karşılaşmanın hafızada bırakacağı izleri taşıyan bir mekân vardır. Köprüler, ışıklar, sis ve karanlık, Mario ile Natalia’nın hayatını tümüyle açıklamaz. Fakat onların birbirlerine neden aynı gözle bakamadıklarını hissetmemizi sağlar.
Şehrin her köşesi önceden tasarlanmıştır. İnsanların ne hissedeceğiyse tasarlanamaz.
Belki de filmin en dokunaklı karşıtlığı budur: Mario’nun etrafındaki dünya, onun romantik beklentilerine uygun biçimde kurulmuş gibidir. Natalia’nın kalbi ise o dünyaya uymaz.
Visconti, sinemanın en yapay imkânlarından birini kullanarak aşkın oldukça gerçek bir yanına ulaşır. Bir insan için unutulmaz olan karşılaşma, diğeri için yalnızca hayatının başka bir bölümünde yaşanmış kısa bir yakınlık olabilir.
Le Notti Bianche’nin şehri gerçek olmadığı hâlde aşkı gerçek hissettirmesinin nedeni, iki insanın aynı geceyi yaşayıp bambaşka şeyler hatırlayabileceğini anlatmasıdır.